ауған полицей

Ауғанстанның солтүстік провинцияларында қақтығыс күшейді

54
Ауғанстанның солтсүтігіндегі соғыс әрекеттерінің өршуі Орталық Азия елдеріне қарулы босқындардың лап қоюына алып келуі мүмкін

Тәлібтер қазіргі үкіметпен, қарсыластар және бәсекелестермен бейбіт келісімге келуді көздеп отырған жоқ. Себебі әскери-діни қозғалыс құрылған осы 25 жылдан бері олар қарудың көмегімен ғана дегеніне көндіруге әдеттеніп алған.

Өзбекстан 28 маусымда бір күн бұрын "Талибан" содырларынан бас сауғалап Шортепа уезінің ауданында шекарадан өтіп кеткен 47 ауған шекарашы мен әскери қызметкерін кері қайтарды. Бұл осымен екінші рет қайталанып отыр. Ташкент осы жағдайға қатысты Ауғанстанмен тату көрші қарым-қатынасын сақтау, бейтараптылықты ұстану және көрші елдің ішкі мәселелеріне араласпау туралы өз позициясын мәлімдеді. Ауған әскерилері 23 маусымда алғаш рет өзбек шекарасынан өткен болатын.

Ауғанстанның үкіметтік күштерінің 17 адамнан құралған әскери қызметкері 27 маусымда Балх провинциясындағы содырлармен қақтығыстан кейін Тәжікстан аумағына қашуға мәжбүр болды. Ауған әскері 22 маусымда Кундуз провинциясындағы қақтығыстан кейін алғаш рет тәжік жеріне бас сауғалаған болатын. Тәжікстан гуманизм мен көрші татулықты басшылыққа алып, барлық 134 әскеридің елде қалуына рұқсат етті.

Солтүстік провинциялардағы үкіметтік күштің тәлібтермен үздіксіз соғысы, "Талибанның" ел аумағының 80 процентін бақылауда ұстауы туралы мәлімдемесі Орталық Азияда қарулы және қарусыз жаңа босқындардың пайда болуына алып келуі мүмкін.

Тәлібтер жеңіске жетуі ықтимал. Біраз бұрын америкалық барлау қызметі қазіргі ауған үкіметі көп дегенде алты ай содырларға төтеп бере алатыны туралы болжам жасады. Көрші жатқан мемлекеттер халықаралық терроризмге барынша қарсы тұруға дайындық жүргізіп жатыр.

Ауғанстандағы АҚШ және НАТО әскерінің қолбасшысы генерал-лейтенант Остин Скотт Миллер 29 маусымда тәлібтер бүкіл ел аумағында басқыншылық операциялар жүргізіп жатқанын мәлімдеп, үкімет күштерінің бірінен соң бірі өз аумағынан айырылып жатқанына алаңдаушылық танытты. Вашингтон мен Кабул "Талибанның" жеңісіне тосқауыл амалдарын қарастырып жатыр.

Ауғанстан президенті Мұхаммед Ашраф Ғани мен Ұлттық татулық жөніндегі жоғарғы кеңестің басшысы 25 маусымда Вашингтонда АҚШ президенті ДЖО Байденмен келіссөздер жүргізді. Дәл осы уақытта америкалық ұшқышсыз ұшу аппараттары Баглан және Кундуз провинцияларындағы содырлардың орналасқан аумағына соққы жасады.

Осыған қатысты "Талибан"* өкілі Забибулла Муджахид "АҚШ соғысқа қайтадан қадам басып, ауған халқының қасіретін соза берудің орнына өз әскерін ел аумағынан алып кетуге ден қоюы керек" деген пікір білдірді. Тәлібтер 1996 жылы құрылған "жаңа әлемді" қайта құруды көксеп отыр. Ол шариғаттың ең қатал нұсқасы бойынша кез келген қылмыс үшін өлім жазасына кесу немесе аяқ-қолды шабуды, әйелдерді қоғам өмірінен оқшаулауды, телевидение, кино мен театр сынды дүниелерге толық тыйым салуды қарастырады.

АҚШ Ауғанстанға 3,3 миллиард доллар бөлуге уәде етті. Сонымен қатар америкалықтар жергілікті қарулы күш үшін 37 бірлік Black Hawk соққы жасаушы ұшағы мен Super Tucano 2 шабуылдау ұшағын ұсынады.

Ауғанстанның үкіметтік әскерін даярлауға жұмсалған ондаған миллиард доллар мен Global Firepower әлем рейтингіндегі 75-ші орынға қарамастан, олар тәлібтермен күресуге қауқарсыз болып отыр. Ауғанстанның әскери қызметкерлері шетелге қашуы немесе соғыссыз берілуі жиіледі. Осылайша маусымның ортасында Сари-Пуль провинциясында тәлібтер "келісім бойынша" ауған армиясының базасындағы 300-ге жуық М-16 винтовкасы мен бірнеше тонна оқ-дәріні, 100-ге тарта "Хамви" жол талғамайтын көлігі мен жүк көлігін тартып алды. Осылай жалғаса берсе "Талибан"* бір күні америкалық Black Hawk тікұшағын да өз қолына түсіруі мүмкін.

CNN мәліметі бойынша 24 маусымнан бастап тәлібтер Ауғанстанның солтүстік провинцияларын Өзбекстан, Тәжікстан және басқа да Орталық Азия елдерімен жалғайтын ірі көлік торабы Мазари-Шарифті қоршауға алуды бастаған. Джаузджан провинциясында өткен қақтығыста аты аңызға айналған генерал Абдул Рашид Дустум жараланды.

Ауғанстандағы жағдай өңірдегі көрші мемлекеттердің келешекке қатысты мазасыздық танытуына түрткі болып отыр. Қытай өз азаматтарын Ауғанстаннан кетуге шақырды. Пәкістан шетелдік әскер елден кеткеннен кейін азаматтық соғыс күшейеді деген болжам жасады.

Өзбекстанның сыртқы істер министрі Абдулазиз Камилов Өзбекстан Ислам Эмиратының қайта құрылуын қолдамайтынын, бірақ ауған дағдарысы соғыспен шешілмейтінін айтты. Сондықтан Ауғанстанның Орталық Азияның интеграцияланған бөлігіне айнауы маңызды.

Алайда бұл өте күрделі мәселе. Қазіргі үкімет, тәлібтер және ауған қақтығысының басқа да тараптары мен халықаралық қауымдастық бір мәмілеге келу-келмеуін уақыт көрсетеді. Солтүстік провинциялардағы қиян-кескі қақтығыс толастар емес. Сондықтан 40 жылға созылған азаматтық соғыстан кейін ауған жерінде бейбіт заман тез орнайды деп күтпеген абзал.

Солтүстік провинциялардағы қақтығыстар және Душанбеден 150 километр және Қорған-Төбедегі 201-ші ресейлік әскери базасынан 70 километрдегі Ауғанстан шекарасындағы атыс Орталық Азия мен Мәскеуде мазасыздық тудырып отыр. Тәжікстан, Өзбекстан және Қазақстан президенттері - Эмомали Рахмон, Шавкат Мирзиёев және Қасым-Жомарт Тоқаев шекарадағы жағдайды телефон арқылы талқылады.

Кремль Орталық Азиядағы соғыс әрекеттері Ресей әскеріне де әсер етуі мүмкін деп мазасызданып отыр. Біраз бұрын Қырғызстанның сыртқы істер министрі Руслан Қазақбаев қазіргі қауіпті есепке ала отырып, қырғыз үкіметі Канттағы Ресей авиабазасының кеңеюіне қарсылық танытпайтынын мәлімдеді.

"Талибан"* – Қазақстанда, Ресейде және бірқатар елде тыйым салынған террористік ұйым.

54
Архивтегі фото

ШЫҰ қорғаныс министрлері шекараға жақындаған тәлібтер жайын талқылады

44
"Талибан"* жасақтары әзірге Кабулға басып кіріп, Ауғанстанның заңды үкіметін құлатуға қауқарлы емес

Алайда шекараны бақылауда ұстау тәлібтерге елде экономикалық  және энергетикалық блокада ұйымдастыруға мүмкіндік беріп отыр. Бұл Ислам республикасы үшін қырғи-қабақ соғыспен тең ауқымды залал келтіретіні анық. Сәрсенбіде Душанбеде Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы елдерінің қорғаныс министрлері ауған дағдарысын тоқтата алатын әскери-саяси шаралар іздестіріп көрді. Алайда іргелес жатқан елдердің мүдделері әр алуан болуы бұл мәселені тез әрі қарапайым жолмен шешуге кедергі келтіруде.

Ауғанстан президенті Ашраф Гани отставкаға кетсе, тәлібтер шабуылды тоқтатуға уәде етті. Бұл осыған дейін 7 мың қылмыскерді босатуды талап еткен содырлардың ақылға қонымсыз кезекті шарты болып отыр. Ауғанаралық бейбіт келісімдер құрдымға кетіп бара жатқандықтан, бүгінде "Талибанның"* уәдесіне ешкім сенбейді. Тәлібтердің саяси кеңседен айтылған мәлімдемелері шынайы болып жатқан оқиғалармен үйлеспей отыр. Саяси басшылық бас штаб ретінде саналатын қозғалыстың әскери комиссиясына бақылау жүргізбейді.

Соңғы екі айда содырлар өткен 20 жылдағыдан да көп аумақты басып алды. Енді тәлібтер Кандагар, Герат, Кундуз сынды ірі қалаларды нысанаға алды. Кабулдан 15 километр қашықтықта соғыс жүріп  жатыр. Сонымен қатар "Талибан"* Ауғанстан шекарасының барлық дерлік периметріне бақылау жүргізіп отыр. Ал бұл жағдай қазіргі үкімет проблемасын жеңілдетпейді.

Тәлібтердің бағаналарды жарып тастауына байланысты бас қалада электр жеткізу желісінің жұмысында ақау пайда болды. Шекара маңындағы кеден бекеттері де тәлібтердің қолында болғандықтан азық-түлік жеткізу қиындауы мүмкін. Ауғанстандағы әскери-гуманитарлық апат Орталық Азия елдеріне де қауіп төндіріп тұр.

Түрікменстан мен Өзбекстан содырлар үшін шекарадан кіру мүмкіндігін шектеді. Тәжікстан мен Қырғызстан бас сауғалаған ауған босқындарын әзірше қабылдап жатыр. БҰҰ мәліметі бойынша Тәжікстандағы ауған босқындарының саны екі есе артып, шілденің басында 3 000 адамға жеткен. Ауғанстандағы азаматтық соғыс салдарынан жүз мыңдаған босқынның қоныс аударуы басталып, халықаралық терроризм Орталық Азияға қарай ығысуы мүмкін.

Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы Ауғанстанның солтүстігіндегі жағдайдың ушығуына қатысты алаңдаушылық танытып отыр. 28 шілдеде Душанбеде Үндістан, Қазақстан, Қытай, Қырғызстан, Пәкістан, Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан және Беларусьтің (бақылаушы ел) әскери делегацияларының қатысуымен ШЫҰ қорғаныс министрлерінің кеңесі өтті. Онда аталған елдердің мүдделері әр түрлі болып отыр.

Ресей "жихад" Ауғанстан аумағынан тыс етек жайған жағдайда ҰҚШҰ мүшелерін қорғауға дайын екенін тәлібтерге ескертті. Ал "Талибан"* Орталық Азия елдерінің шекарасына ешқандай қауіп төніп тұрмағанын жеткізді.

Көрші жатқан Ауғанстандағы жағдайға байланысты Тәжікстанның қауіпсіздігіне қатер төнетін болса, Ресейдің 201-ші базасы тәжік еліне әскери өмек көрсетеді. Бұл туралы Душанбеде РФ қорғаныс министрі Сергей Шойгу мәлімдеді.

Ауғанстандағы тұрақсыздық аясында Тәжікстан Республикасының жай-күйі қатты алаңдатып отыр. Ұзындығы 1 344 километр болатын тәжік-ауған шекарасы толыққанды техникалық күзет құралдарымен қамтылмағанын, оңтүстік аумағы шекараны бұзып өтуге қолайлы екенін де ескеру керек. Әрине, бұл аймақты террористердің Орталық Азияға өтуіне айқара ашылған қақпа демесек те, көңіл аударуға тұрарлықтай қауіп бар.

Жалпы Душанбе шекарасын нығайту үшін аянып жатқан жоқ. Бұл ретте Тәжікстанның Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына мүше екені, көрші елдердің әскери және әскери-техникалық көмегі де маңызды рөл атқарды. Әйтсе де Душанбе ауған жеріндегі жағдайдың ең нашар сценарий бойынша өрбуіне дайындалып жатыр. Сондықтан "Шекара-2021" оқу-жаттығулары форматында әскер дайындығын пысықтап, 1023 броньді техниканы, 3167 арнайы техниканы, 447 артиллериялық қондырғыны, 45 ұшақ пен тікұшақты, 234 әуедегі шабуылға қарсы қорғаныс құралын дайындықта ұстап отыр.

Сонымен қатар Ресей, Өзбекстан мен Тәжікстан әскері 5-10 тамызда Хатлон облысында ықтимал қарсыластың көзін жою бойынша бірлескен операциялар жүргізеді. Тәжік шекарасына жақын Харб-Майдон полигонында 1 500 маман мен 300 әскери техниканы жұмылдыру арқылы Ресей, Өзбекстан мен Тәжікстан әскерінің оқу-жаттығуы басталады.

Көрші елдер мен әріптестер Ауғанстанды тағдырдың тәлкегіне жалғыз қалдырып кетті деуге болмайды. Алайда түрлі бағытты ұстану Ауғанстан Ислам Республикасы үкіметіне тәлібтер және басқа да террористік топтармен күресте ауқымды нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік бермей отыр.

Ауғанстанның ұлттық әуе корпусы тәлібтерге қарсы күресте ресейлік өндірістің Ми-35 тікұшақтарын тиімді қолданып келеді. НАТО  бас хатшысы Йенс Столтенберг 27 шілдеде Ауғанстан президенті Ашраф Ганиге қаржыландыру, азаматтық қатысу және ауған қауіпсіздік күштерін даярлау бойынша қолдау көрсетуді жалғастыра беретінін жеткізді. Ақ үй ауған қауіпсіздік күштеріне қолдау көрсету мақсатында 2022 жылы Конгрестен 3,3 миллиард доллар қаражат бөлуді сұрады. Оның ішінде 2 миллиард доллар ауған әскерін жабдықтау және техникалық қызмет көрсетуге жұмсалуы керек.

Түркия тәлібтерді ықтимал қарсылас ретінде көреді. Себебі тәлібтер түріктердің Кабулдағы әуежайды күзетіп қалуына қатысты үлкен қарсылық танытты. Сондықтан Түркияның сыртқы істер министрлігі кеше Ауғанстан босқындарын қабылдамайтынын жеткізді: "Түркия Еуроодақ шекарашысына немесе босқындарды орналастыратын лагерьге айналмайды".

Қытай мейлінше бейтараптылықты ұстануға тырысып жатыр. Ол тәлібтерді "Әл-Каида"* және басқа да террористік топтармен байланысын үзуге шақырды. Бейжің шетелдік содырлар саны көп Бадахшандағы жағдайға шын алаңдаушылық танытты. Жалпы Бейжің елдің ішкі мәселесіне араласпауға және бейбітшілікті реттеуге атсалысуға уәде етті.

"Талибанға"* және Ауғанстандағы дүрбелеңге қолдау көрсетті деген күдікке ілінген Исламабадтың да тәлібтермен "ойыны" жақсы аяқталмауы ықтимал. The News International басылымы ауған тәлібтері Пәкістан территориясын трансшекаралық шабуылдар, қаражат жинау, жас азаматтарды өз қатарына қосуға үндеу және жараланған содырларды емдеу үшін қолданды деп жазды.

* – Қазақстан Республикасында тыйым салынған террористік ұйым

44
Автомат, архивтегі фото

Биыл Ауғанстандағы қақтығыстан 3 мыңнан астам бейбіт тұрғын жараланды БҰҰ