Кабул, архивтегі сурет

"Талибан" қозғалысының қаупі бұрынғыдан артты ма

66
(Жаңартылды 10:38 11.07.2021)
"Талибан" әскери-діни қозғалысы АҚШ басшылығындағы коалицияны Ауғанстаннан әскерді толық шығаруға мәжбүрледі

Бүгінде тәлібтер елдегі билікті басып алу мақсатында үкіметтік күштермен қиян-кескі соғысқа түсіп, провинциялардың басым бөлігін бақылауында ұстап отыр. Сондай-ақ террористік ұйым халықаралық аренада легитимділікке қол жеткізуд көздеп отыр. 

Тәлібтер делегациясы 8 шілдеден бастап Мәскеудегі келіссөздерге қатысып жатыр. Дәл осы уақытта ҰҚШҰ жедел тобы генерал-полковник Анатолий Сидоровтың жетекшілік етуімен ықтимал соғыс алдында жергілікті аумаққа шолу жасап жатыр. Ал Ресейдің сыртқы істер министрлігі Тәжікстандағы ресейлік 201-ші әскери база ахуал ушыққан жағдайда жедел әрекет етуге сақадай сай екенін мәлімдеді. 9 шілдеде Подмосковьеде теракт жоспарлаған Ислам мемлекеті* содыры ұсталды.

Шейх Шахабуддин Делавар жетекшілік ететін төрт адамнан құралған "Талибан" делегациясы Ауғанстандағы жағдайды ресейлік тараппен талқылау үшін Мәскеуге келді. Ресей Ислам республикасының солтүстігінде эскалацияның ушығуына қатысты алаңдаушылық танытты. Алайда қозғалыстың ресми өкілі Мұхаммед Сохаил Шахин тәлібтер Ауғанстан территориясын Ресей мен көрші мемлекеттерге қарсы бағытталған әрекеттер үшін қолдануға жол бермейтінін айтты. "Талибан"* Орталық Азия мемлекеттерінің шекарасын бұзбауға уәде етіп, Ауғанстан аумағындағы шет мемлекеттік дипломатиялық миссиялардың қауіпсіздігіне кепілдік берді.

Еске салсақ, қазір елден шетелдік әскерді шығару процесі аяқталуға жақын қалды. Ауғанстанда АҚШ-тың Кабулдағы елшілігін күзететін 600 америкалық теңіз жаяу әскері ғана қалып отыр.

Тәлібтер Ауғанстан Ислам Республикасы аумағының шамамен 70%-ін бақылауда ұстап отыр. Оның қатарында шекара маңындағы барлық аудан бар және күні кеше елдегі халық ең көп шоғырланған ауданның бірі – оңтүстіктегі Кандагар қаласы да кірді. Әскер толық кеткен соң қозғалыстың жеңіске жететініне күмән жоқ. Бұл көрші жатқан мемлекеттердегі тұрақтылықты шайқалтуы мүмкін.

Генерал-полковник Анатолий Сидоровтың жетекшілік етуімен Мәскеуден Тәжікстанға жеткен ҰҚШҰ жедел тобы екі күн бойы тікұшақ бортынан тәжік-ауған шекарасындағы қауіпке толы аймаққа бақылау жүргізді. Ауғанстанның үкіметтік армиясының әскерилері жаппай тәжік жеріне өткен "Калай-Хумб" шекара жасағына үлкен мән берілді. Аталған жедел  топ ҰҚШҰ форматында бірлескен іс-шаралар бойынша ұсыныс дайындап жатыр. Оған сәйкес Мәскеу жағдай ушыққанда Тәжікстанның Ауғанстанмен шекарасында 201-ші ресейлік әскери базаның әлеуетін қолдана алады.

ҰҚШҰ-дың алаңдауына себеп жоқ емес. Бейітшілікке үндейтін мәлімдемелеріне қарамастан, "Талибан"* Орталық және Оңтүстік Азиядағы іргелес ілдерге қысым көрсетіп отырған Ислам мемлекеті* және Әл-Каидамен* байланысын үзбей отыр.

Радикалды исламды насихаттайтын "Талибан"* Ауғанстанжы қатаң діни ұстанымдарға негізделген эмиратқа айналдыруды көздеп отыр. Ол ер адамдар үшін сақал қоюды, әйелдердің беті  мен аяқ-қолын түгел бүркеуді, мектепте тек ұл балалардың білім алуын, кез келген қылмыс үшін аяқ-қол шабуды, тәліб заңын өрескел бұзғаны үшін өлім жазасына кесуді міндеттеп, радио, телевидение, кино мен театр сынды дүниелерді харам етіп көрсетеді.

"Талибанмен"* жасалған кез келген бейбітшілік келісімі немесе "шабуыл жасамау туралы пакт" қауіпсіздікке кепіл бола алмайды. Керісінше, жаңа проблемалар туындатуы әбден мүмкін.

"Жаңа тәлібтер" – 1990-шы жылдардағы фанатик студенттер емес, бұл жауынгерлік тәжірибесі мол жақсы жабдықталған жасақтар. Заманауи қару-жарақ, түнде көру құрылғылары, артиллериялық оқ жаудыруға арналған лазерлік бағыттау жүйесі, жеңіл минометтерге миллиондаған доллар жұмсалды. Шетелдік әскери нұсқаушылар жалданып жатыр. Ауғанстан аумағында тәлібтерге тиесілі кемінде 16 мамандандырылған оқу-жаттығу базасы бар. Бүгінде дрон өндірісі де содырлардың қолында. Жасақты  ұйымдастыру,и басқару бойынша бірізді жүйе қалыптасып үлгерген.

Бұл кәсіби әскер. Маусым-шілдеде көптеген уезд соғыс емес, келіссөздер нәтижесінде тәлібтердің қолына өткені де тегін емес. Себебі үкіметтік күштер соғысудан қашып отыр.

"Талибан"* көшбасшылары "мүмкіндіктер дәлізін" анықтап, Тәжікстан мен Қырғызстан басшылығына сыртқы саяси кеңестер беруге тырысып жатыр және Оңтүстік Кавказдағы армян-әзербайжан қақтығысындағы өз позициясын белгілеп отыр. Уақыт өте келе "Талибан"* Өзбекстан, Тәжікстан мен басқа да Орталық Азия елдерінен бірқатар жақтас табуы мүмкін.

66
Автомат, архивтегі фото

Биыл Ауғанстандағы қақтығыстан 3 мыңнан астам бейбіт тұрғын жараланды БҰҰ

26
Ауғанстан Ислам Республикасындағы ірі әскери-саяси қақтығыс салдарынан халық пен мемлекет зардап шегіп отыр

АҚШ-тың әскери-әуе күштері ауған қалаларын бомбалап, тәлібтер шабуылды үдетіп жатыр. Екі тараптың әрекетінен де зардап шегіп отырған бейбіт халық. Ауған босқындары Орталық Азияға қарай ығысып жатыр. Тәжікстан 100 мың адамды қабылдауға дайын екенін мәлімдеді. Ауқымды маневрлер сериясын жүргізу үшін Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан мен Ресей әскері Ауғанстан шекарасына қарай жақындады.

Дүйсенбіде Ауған армиясының әскери-әуе күштері Тәжікстан шекарасынан 46 километр қашықтықта орналасқан Талукан қаласының аумағындағы тәлібтерге соққы жасап, нәтижесінде 20-дан астам содырдың көзін жойды. Зардап шеккен бейбіт тұрғындар жайлы ақпарат жоқ. Алайда мұндай шабуылда қарапайым халықтың да құрбан болуы ықтимал.

БҰҰ (UNAMA) миссиясының мәліметінше, 2021 жылдың бірінші жартысында Ауғанстанда бейбіт халық арасындағы құрбандардың саны 5 183 адамға (1 659 мерт болған және 3 254 жараланған) жеткен. Бұл 2020 жылдың маусымындағы көрсеткіштен 47%-ке жоғары. Соның ішінде көз жұмғандар мен жараланғандардың 46%-і әйелдер мен балалар болса, құрбандардың 25%-і – үкімет күштерінің өкілдері.

АҚШ Әскери-әуе күштері Ауған армиясына қолдау ретінде авиасоққылар санын арттырды. Америкалық генерал Кеннет Маккензи алдағы аптада да әуеден жасалатын соққы еселене түсетінін мәлімдеді. Біраз бұрын Пентагон 21 және 22 шілдеде америкалықтар Ауғанстанда 4 әуе соққысын жасағанын хабарлады.

Ал тәлібтер АҚШ Әскери-әуе күштерінің бұл шабуылына қатысты наразылық танытып, Кандагар мен Гильмендтегі бомбалау салдарынан содырлар ғана емес, бейбіт тұрғындар да қаза тапқанын мәлімдеді. "Талибан"* "өз аумағын мейлінше қорғап", соғыс жалғасқан жағдайда шабуылдау операциясын қарқындатуды жоспарлап отыр.

Соғыстың аяқталатын түрі жоқ. Нангархар, Пактика, Логар, Газни, Кандагар, Герат, Балх, Джаузджан, Саманган, Сари-Пуль, Гильменд, Бадахшан, Кундуз бен Баглан провинцияларында соғыс қимылдары белсенді жүріп жатыр. Ауғанстан үкіметі содырлардың түнгі жорығына кедергі болу мақсатында 34 провинцияның 31-інде комендант сағатын жариялады.

Алайда Пәкістанның әскери қызметкерлері тәлібтердің бақылауында тұрған Ауғанстанның шекараға жақын аудандарында еркін қозғалып жүр. Нангархар шығыс провинциясының губернаторы Зия-уль-Хак Амархейль мерт болған содырлардың қатарында Пәкістаннан шыққан 39 азамат бар кенін айтты.

Тәлібтер өз бақылауындағы аумақты кеңейтіп жатыр. Жергілікті халыққа қысым көрсетіп, басып алған аудандардағы әйелдер мен балаларды күң мен құл деп санап отыр. Бейбіт тұрғындар енгізілген жаңа қатаң ережелер, күштеп некеге тұру, кәмелетке толмағандарды жихадшыға айналдыру фактілеріне қатысты алаңдаушылық танытуда.

Содырлар АҚШ-пен ынтымақтастық орнатқан "сатқындарды" іздеп тауып, олардың көзін жойып жатыр. Біраз бұрын Хост провинциясында тәлібтер 32 жастағы аудармашы Сухайля Пардистің басын шапты. Сондықтан 20 мың ауған аудармашысының иммиграцилық визаға өтініш жолдауы кездейсоқ емес.

22 шілдеде The Wall Street Journal газеті АҚШ 35 мың ауған аудармашысы мен олардың отбасыларын Катар мен Кувейттегі америкалық базаға орналастыруға дайын екенін жазды.

Ауған президенті Ашраф Гани тәлібтер "Әл-Каида", пәкістандық "Джаиш-е-Мұхаммед", "Лашкар-е-Тайба"* топтарымен тығыз байланыс орнатып, елді террористердің тұрағына айналдыруды көздеп отырғанын айтты. Расында да Ауғанстанда отызға жуық террористік топ бар. Ал "Әл-Каида"* 15 ауған провинциясында өз содырларын орналастырған. Бұл топтардың өзара қақтығысы мен үкімет күштеріне қарсы соғысы ауған жеріндегі соғыстың жақын болашақта аяқталмайтынын аңғартады. Себебі Ауғанстандағы халықаралық терроризм жайдан-жай жойыла қоймайды.

Осы жағдайдың барлығын есепке алсақ, ауған босқындарының саны арту қаупі жоғары болып отыр. Еске салсақ, 1996-2001 жылдары тәлібтердің бақылауынан тыс Панджшер провинциясында 500 мыңға жуық босқын бас сауғалады. Олар ас-судан тарылып, ашығып жатты. Егер "ислам эмираты" ығыстырған жүз мыңдаған ауған Орталық Азияға қарай ығысса, Тәжікстан, Өзбекстан мен Түрікменстандағы гуманитарлық дағдарыс шынайы қауіпке айналады.

Тәжікстан төтенше жағдайлар комитеті басшысының орынбасары Эмомали Иброхимзода республика 100 мыңнан астам ауған босқынын қабылдауға және Тәжікстан қорғаныс министрлігінің полигондарына орналастыруға дайын екенін мәлімдеді. Бірақ бұл нақты сан емес. Себебі 2021 жылдың соңына қарай ол көрсеткіш он есе көп болуы мүмкін. Ал бұл Орталық Азияның барлық еліне әсер етеді.

Тәлібтер іргелес жатқан елдердің шекарасын бұзбауға уәде етті, бірақ Ауғанстанның солтүстігіндегі жағдай өз бағытында өршіп, бәрібір Орталық Азия аумағына қарай ығысып жатыр. Сондықтан Ресей мен оның одақтастары бірқатар әскери шара қабылдап жатыр.

Ресей Қарулы күштерінің арнайы құралымдары тамыз және қыркүйекте Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстан әскерімен бірлескен тоғыз маневр өткізеді. Ол ауқымы жағынан Ресейдің бірнеше дивизиялсы мен бригадасын 2021 жылы сәуірде Украина шекарасына орналастырумен тең болады. Бұл он мыңдаған әскери қызметші мен жүздеген әскери техниканы қамтиды.

2 шілдеде Ресей мен Тәжікстанның қорғаныс министрлері Сергей Шойгу мен Шерали Мирзо тәжік-ауған шекарасындағы жағдай мен бірлескен іс-шаралар жайын талқылады. 23 шілдеден бері Ташкент 230 мың әскери қызметшіні жұмылдыру арқылы оңтүстік бағытта оқу-жаттығулар өткізіп жатыр.

30 шілде - 10 тамыз аралығында Ресей мен Өзбекстанның бірлескен әскері өзбек жеріндегі Сурхандария облысында Ауғанстанмен шекаралас аумақта маневр жүргізеді. Тәжікстан Республикасының Хатлон облысындағы Харб-Майдон полигонында 5-10 тамыз аралығында Ресей, Өзбекстан және Тәжікстан әскерінің террористерге қарсы операциялардың элементтерін пысықтайтын бірлескен маневрлер өтеді. Осы секілді Оралық Азия елдерінің аумағына "Талибан"*, "Әл-Каида"*, ИМ* секілді террористік топ содырларының кіруіне төтеп беру операциясы жүргізіледі.

* – Қазақстан Республикасында жәнеи бірқатар мемлекетте тыйым салынған террористік ұйым

26
Ауғанстан, архивтегі фото

Ауғанстандағы әскери қимылдар Орталық Азияға қарай ығыса бастады