Ақша, теңге, монеталар

Мемлекеттік қарыз өсіп барады: сарапшылар Қазақстанды не күтіп тұрғанын айтты

4664
(Жаңартылды 17:23 09.06.2021)
Сарапшылар мемлекеттік борыштың лимитін бекітуді және шетелден қарыз сұрарда халықтың пікірін білуді ұсынды

НҰР-СҰЛТАН, 9 маусым – Sputnik. Қазақстандық депутаттар дабыл қақты: мемлекеттік қарыз бір жылда 4,2 триллион теңгеге көбейген. Халық қалаулылары ел борышының өсу қарқыны алаңдатарлық жағдай деп отыр. Ал үкімет бейқам, керісінше, уайымдайтын ештеңе жоқ деп сендіріп әлек. Sputnik Қазақстан тілшісі сарапшылармен тілдесіп, осы мәселеге қатысты пікірін сұрап білді.

Мұнайлы елдің сырттан қарыз алуының өзі қайран қаларлық

DAMU Research Group зерттеу агенттігінің директоры Тимур Айсауытов та сыртқы қарыздың өскеніне алаңдаулы. Айтуынша, Қазақстан сыртқы донорлардан оңды-солды қарыз ала берсе, алдағы үш-бес жылда қиын жағдай орнайды. Сыртқы борышқа қызмет көрсету қиындайды. Бірақ елдің мемлекеттік қарызы дегенде менің түсінбейтін бір нәрсем бар, дейді ол.

"Мұнайы мен газы, металы бар бай мемлекет неге шетелге алақан жаяды? Сырттан қарыз алмайтын ел болудың орнына неге борышкер болып отырмыз? Бізде шикізат көп, өндіреміз, экспортқа шығарамыз, бірақ соған қарамастан қарызға белшеден батып жатырмыз. Таңғаларлық жағдай", - дейді Айсауытов.

Оның пікірінше, егер сыртқы нарық үлкен дағдарысты немесе экономикалық күйзелісті бастан кешіріп, оның зардабы Қазақстанға тисе, ел шынымен де дефолтқа ұшырауы мүмкін. Яғни көрші Ресейде 1998 жылы болған жағдай бізде қайталанып, Қазақстан экономикасы банкроттық жариялауға мәжбүр болады. Ал бұл мемлекеттің әлем алдындағы беделі мен рейтингін түсіреді.

"Егер шетелден жауапсыз қарыз ала берсек, мемлекеттің борыш саясатын қадағаламасақ, бұл сценарийдің орындалуы әбден мүмкін. Менің ойымша, бұл жерде елдің бюджеттік саясатын басқару тиімділігі үлкен күмән тудырады. Себебі мемлекеттік қарыз бүгін ғана пайда болған мәселе емес. Берешек жылдан жылға өсіп барады, азайғаны көрінбейді", - дейді сарапшы.

Тағы оқыңыз: Қазақстанның мемлекеттік қарызы туралы ақпарат жарияланды

Мемлекеттік қарыздың ішінде квазимемлекеттік сектордың борышы да бар. Квазимемлекеттік сектор дегеніміз бұл – ұлттық холдингтер, ұлттық компаниялар, мемлекеттік кәсіпорындар, ақционерлік қоғамдар. Шетелден қарыз алғанда, оларға мемлекет кепіл болады. Яғни, егер сол компаниялар қандай да бір себеппен берешегін өтей алмаса не банкротқа ұшыраса,  олардың қарызын үкіметтің төлеуіне тура келеді.

"Мұның салмағы мемлекетке, қоғамға түсетіні сөзсіз. Сырттан қарыз алатын квазимемлекеттік сектор субъектілері мемлекеттің меншігінде, "Қазақстан темір жолы", "ҚазМұнайГаз", KEGOC – бәрі соларға тиесілі. Сол себепті ұлттық компаниялардың қарызын бақылауда ұстау қажет. Әйтпесе, мәселен, күндердің бір күнінде "Қазақстан темір жолының" алған қарызын қайтару үшін бүкіл теміржолды беруге мәжбүр боламыз. Бұл сценарий тек Қазақстанның теміржолына ғана емес, электр желілерін басқаратын KEGOC, "Қазатомөнеркәсіп", "ҚазМұнайГаз" компанияларына да қатысты", - деп ескертті Айсауытов.

Осылай жалғаса берсе, қарыздан ешқашан құтылмаймыз

Экономист Арман Байғанов Қазақстанның мемлекеттік қарызы өзге елдермен салыстырғанда соншалықты көп емес деп санайды.

"Мысалы, Қырғызстанда мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің 60%-інен асады, Тәжікстанда да өте жоғары, бай елдердің бірі Жапонияның өзінде 260% шамасында. Яғни дамыған және дамып жатқан елдерде сыртқы берешек әлдеқайда көп. Мәселе – мемлекеттің қарызға қызмет көрсетуге қанша ақша жұмсайтынында. Мәселен, Жапонияға мемлекеттік борышқа қызмет көрсету қымбатқа соқпайды, олар 0,3, кейде тіпті нөл процентпен төлейді. Ал бізде, керісінше, жоғары", - дейді ол.

Айтуынша, кез келген ел экономикасы тоқырап, ақша жетпегенде өзгелерден қарыз сұрайды. Ал Қазақстанның қарызға кіруіне пандемияға байланысты бюджетке түсетін кірістер мен салықтардың азаюы себеп. Кірістер шығыстарды жабуға жетпейді.

"Ақша тиімсіз жұмсалады, ақыр соңында бұл банкроттыққа әкеп соғуы мүмкін. Кейбір елдерде мұндай жағдай болғанын білесіздер. Десе де дәл қазір Қазақстанға дефолт қаупі төніп тұрған жоқ", - деді сарапшы.

Байғанов "мемлекеттік қарыз неғұрлым көп болса, сол елдің экономикасына деген сенім соғұрлым жоғары" деген пікірмен келіспейді.   

Тағы оқыңыз: Қазақстанда сырттан негізсіз қарыз алған шенеуніктер жазалануы мүмкін

"Егер қарызды төмен ставкамен берсе, бұл пікірмен келісер едім. Ал 10-15%-пен беріп тұрғанда, қандай сенім туралы айтуға болады? Керісінше, олар  біздің валютаның девальвациясын күтіп отыр, көздегені басқа", - дейді экономист.

Айтуынша, дәл қазіргі жағдайда Қазастан бүкіл берешегінен құтыла алмайды, қарыз өсе береді. Мұны тоқтату үшін үкімет сыбайлас жемқорлық пен көлеңкелі экономиканы түп тамырымен жоюы қажет. Сондай-ақ қолма-қол ақша айналымын тоқтату керек. Сонда алдыңғы екі екі дүние өз-өзінен шешіледі.

Алаңдауға негіз жоқ

Экономист Мақсат Серәлінің айтуынша, пандемия кезінде үкімет қаржы тапшылығын сезініп, сырттан қарыз алмасқа амалы қалмады. Бірақ алаңдауға негіз жоқ, себебі бүкіл мемлекет қазір осылай тығырықтан шығып жатыр. Тек борыштың шетелдік валютада берілуі көңілді күпті етеді, дейді ол.

"Өзіңіз көріп отырсыз, валюта бағамында біраз айырмашылық бар. Егер шетел валютасы күрт өзгерсе, ұтылып қалатынымыз жасырын емес. Бізге қай кезде қорқынышты болады? Сыртқы қарызымыз бір мемлекетке тәуелді болып қалса. Сыртқы қарыздың бәрін бір мемлекеттен ала берсек, онда ол уайымдайтын жағдай. Өйткені мемлекеттің сәйкесінше орындайтын міндеттемелері болады", - дейді Серәлі.

Айтуынша, кез келген мемлекет қарыз берерде сол елдің ішкі экономикалық потенциалына қарайды. Ал Қазақстанда қазба байлықтар мол, жері де ұлан-байтақ. Сондықтан бәрі қарыз беруге дайын тұрады, өйткені қызығушылық жоғары. Алайда береді екен деп ала бермеу керек, алмақтың да салмағы бар, деп жалғастырды маман.

"Қазақстанның берешектен құтылуға мүмкіндігі бар, әрине. Бірақ қазір Ұлттық қордағы ақшаны шаша беруге болмайды. Қорда қаражат қалуға тиіс. Егер біз оны жұмсап жіберсек, мемлекетте дисбаланс пайда болады", -дейді экономист.

Қарыз аларда халықпен ақылдасу қажет

Мақсат Серәлі сыртқы қарыз қоғамдық талқыға түсуі керек деп санайды.

"Үкімет болсын, ұлттық компания болсын, шетелден қарыз аларда оны негіздеуі керек. Не үшін, қай банктен, қандай пайызбен, қандай шарттармен? Міне, халық осы сұрақтарға жауап алуға тиіс. Бізге ешкім ақшаны тегін бере салмайды ғой, оны қайтару деген бар. Борышты өтеуге үкіметтің қауқары жете ме, жетпей ме? Осының бәрі қоғамда ашық талқылануы керек", - деп есептейді сарапшы.

Қоғамдық талқылау болса, халықтың да қаржылық сауаты артады. Үкімет те бей-берекет қарыз алудан тыйылады, деп түйіндеді ол.

Мемлекеттік борышқа лимит

Тимур Айсауытов сыртқы қарызды азайту үшін мемлекеттік борышқа лимит енгізуді ұсынды.

"Мемлекеттік қарыз ең төмен деңгейде болуы керек. Сол себепті оның мөлшерін бюджеттің 10%-інен асырмау қажет деп санаймын. Жыл сайынғы қызмет көрсету де 5 проценттен аспауы керек. Ашық дереккөздерге сүйенсек, 2023 жылы сыртқы қарызға қызмет көрсетуге 1,5 триллион теңге қажет болады екен. Қазіргі бағаммен 3,5-4 миллиард доллар, яғни жыл сайын бюджеттен осындай ақша бөлуге тура келеді. Бұл, шын мәнінде, өте көп шығын. Біз бұған жол бермеуіміз қажет", - деді ол.

Тағы оқыңыз: Экономикалық белсенділік төмендеп кетті – Тоқаев

Сондай-ақ экономистің пікірінше, үкімет алдағы 5-7 жылға мемлекеттік қарызды төмендетудің жол картасын әзірлеуі керек.

"Әйтпесе мұның бәрі бақылаудан шығып, біз өз балаларымыз бен немерелерімізге қарызға белшеден батқан ел қалдырамыз. Сол себепті берешекті барынша азайту қажет. Көптеген сарапшының болжамынша, алдағы 10-15 жылда жаһандық ауқымда санкциялар мен күйзелістер болуы мүмкін. Қазақстан бұған дайын болуы керек, қарызға батып отыруға болмайды", - дейді Айсауытов.

Қазақстан қанша қарыз

Есеп комитетінің төрағасы Наталья Годунованың мәліметінше, Қазақстанның мемлекеттік қарызы 20,6 триллион теңгеге жетті. Ал оның жалпы ішкі өнімге  арақатынасы 29,4%-ті құрайды.

"Естеріңізде шығар, 2014 жылы мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің 22 процентінен аспаса, қауіпсіз деңгейде деп саналатын. Кейін бұл көрсеткіш 27%-ке дейін көтерілді. Осыған байланысты қазіргі 29% жоғары деңгей деп есептеледі", - деді Годунова 9 маусымда мәжілісте 2020 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есепті таныстырып жатып.

Алайда қаржы министрі Ерұлан Жамаубаев Қазақстанның мемлекеттік борышы қауіпсіз деңгейде деп сендірді.

"Мемлекеттік қарыздың деңгейі қауіпсіз шекте екені рас. Өйткені Халықаралық қаржы қоры ЖІӨ-нің 60%-іне дейін қауіпсіз деңгейге жатқызады. Бірақ бізді қарыздың өсу динамикасы алаңдатып отыр", - деді Годунова.

Бұған қоса, жергілікті атқарушы органдардың берешегі 5 есе артқан. Жылдың басында бұл көрсеткіш 1,1 триллион теңгеге жетті. Ал былтыр қаңтарда небәрі 217 миллиард теңге болған еді. 

Бұған дейін сенатор Ольга Перепечина бір жыл ішінде Қазақстанның мемлекеттік қарызы 25%-ке немесе 4,2 триллион теңгеге өскенін мәлімдеді.

Сыртқы берешек үшін қауіпті меже

Ұлттық банктің мәліметінше, мемлекеттік қарыз қауіпті межеден аспас үшін елдің борыш тұрақтылығын анықтайтын индикаторлар белгіленген:

  • мемлекеттік және квазимемлекеттік берешектің (сыртқы және ішкі) арақатынасы – ЖІӨ-нің 60%-інен аспауға тиіс;
  • елдің сыртқы борышының арақатынасы – ЖІӨ-нің 100%-інен аспауы қажет;
  • үкімет пен квазимемлекеттік сектордың сыртқы қарызы Ұлттық қордағы валюталық активтердің жалпы мөлшерінен аспауы керек.

Бұл көрсеткіштерді сақтау үшін жыл сайын мемлекеттік және квазимемлекеттік борыш үшін сырттан қарыз алудың лимиті бекітіліп отырады.

4664
Кілт сөздер:
экономика, үкімет, мемлекеттік қарыз
Тақырып бойынша
Қазақстанда 1 миллионнан астам азаматтың 2 миллиард теңге қарызы кешірілді
Ұлттық банк Қазақстанның сыртқы қарызы қанша болғанын мәлімдеді
Министр Қазақстанның мемлекеттік қарызы қанша теңгеге жеткенін айтты
1,4 миллион адам қайтадан қарыз алу құқығына ие болды - Тоқаев Әбілқасымованы қабылдады
Қасым-Жомарт Тоқаев Алтын жүрек ескерткішінің ашылу рәсіміне қатысты

Тоқаев кімдердің еңбекақысы кезең-кезеңімен көбейтілетінін айтты

4980
(Жаңартылды 16:09 18.06.2021)
Биылғы қазан айына дейін дәрігерлерге төлемақы беруді жалғастыру үшін қосымша 71,5 миллиард теңге бөлінеді, деді президент

НҰР-СҰЛТАН, 17 маусым – Sputnik. Үкімет дәрігерлердің еңбекақысын кезең-кезеңімен арттыруды бастады. Бұл туралы президент Қасым-Жомарт Тоқаев "Алтын жүрек" ескерткішінің ашылу рәсімінде айтты, деп хабарлады Ақорда.

Мемлекет басшысы денсаулық сақтау саласында жұмыс істейтін 10 мыңға жуық қызметкер коронавирус жұқтырып, оның 200-ден астамы қайтыс болғанын жеткізді.

Тоқаев пандемия кезінде мемлекет тарапынан дәрігерлер мен жалпы медицина қызметкерлерін қолдауға бағытталған ынталандыру шаралары топтамасы қабылданғанын айтты.  

"Коронавируспен күреске атсалысқан дәрігерлерге төленетін тек үстемеақы мен сақтандыру жәрдемақылары үшін 180 миллиард теңгеге жуық қаржы бөлінді. Үкімет биылғы қазан айына дейін төлемақы беруді жалғастыру үшін осы мақсатқа қосымша 71,5 миллиард теңге бөледі. Біз дәрігерлердің еңбекақысын кезең-кезеңімен арттыруды бастадық. Бұл үрдіс жалғаса береді", – деді мемлекет басшысы.

Президент өз сөзінде медицина қызметкерлерін әлеуметтік тұрғыдан қорғаудың тиімді жүйесін құру маңыздылығына назар аударды.

"Бұл жүйеде ауылдық жерге келген мамандарға міндетті түрде тұрғын үй беру, біржолғы жәрдемақы төлеу және басқа да жеңілдіктер қамтылған. Мұндай шаралар облыстар мен қалалар әкімдерінің белсенді атсалысуымен еліміздің барлық өңірінде қабылдануға тиіс", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев

Касым-Жомарт Токаев принял участие в церемонии открытия мемориала Алтын жүрек
Қасым-Жомарт Тоқаев "Алтын жүрек" ескерткішінің ашылу рәсіміне қатысты

Сонымен қатар президент тек қаржылай ынталандырудың жеткіліксіз екенін айтты.

"Медицина қызметкерлерінің құқықтық және әлеуметтік тұрғыдан қорғалуын біртіндеп күшейту қажет. Менің тапсырмам бойынша жыл соңына дейін медицина қызметкерлерінің кәсіби жауапкершілігін сақтандыру жүйесі іске қосылады", –  деді мемлекет басшысы.

Президент медицина қызметкерлерінің қоғамдағы мәртебесін арттыру үшін "Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген дәрігері" атағын енгізуді ұсынды. Атақпен бірге материалдық сыйақы да беріледі. Оның көлемін үкімет белгілейді.

Сонымен қатар президент орта деңгейдегі медицина қызметкерлеріне қолдау көрсету мәселесіне тоқталды. Оның пікірінше, олар денсаулық сақтау жүйесінің басты ресурсы және жұмыстың негізгі бөлігін атқарады.  

"Бізге мейіргерлердің жаңа буынын қалыптастыру қажет. Олар тек орындаушылар ғана емес, көп салалы емдеу тобының жауапкершілік жүктелген тең құқықтық мүшелері болуы тиіс. Осы орайда олардың кәсіби дайындығының деңгейін біртіндеп көтеріп, мейіргерлік ісінің мәртебесін арттыру қажет", – деді мемлекет басшысы.

Айта кетейік, бүгін мемлекет басшысы коронавирус індетіне қарсы күреске зор үлес қосқан медицина қызметкерлеріне арнап тұрғызылған "Алтын жүрек" ескерткішінің ашылу рәсіміне қатысты.

Касым-Жомарт Токаев принял участие в церемонии открытия мемориала Алтын жүрек
Елордада "Алтын жүрек" ескерткіші ашылды

Ескерткіш елорданың сол жағалауында Алматы мен Ақмешіт көшелерінің қиылысындағы жаңа саябақтың аумағында орналасқан.  

Қасым-Жомарт Тоқаев барша медицина қызметкерлерін кәсіби мерекесімен құттықтап, "Алтын жүрек" ескерткіші орналасқан саябақты "Дәрігерлер аллеясы" деп атауды ұсынды.  

4980
Атырау мұнай өңдеу зауыты

Президент Атырау мұнай өңдеу зауытының жұмысын сынға алды

72
Жаңғырту жұмыстары 2018 жылы аяқталғанына қарамастан, кәсіпорын жұмысында әлі де іркілістер бар, деді Тоқаев

НҰР-СҰЛТАН, 17 маусым – Sputnik. Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Атырау мұнай өңдеу зауытының жұмысын сынға алды.

"Жаңғырту жұмыстары 2018 жылы аяқталғанына қарамастан, кәсіпорын жұмысында әлі де іркілістер бар. Салдарынан мұнай өнімдерінің барлық түрі бойынша өндіріс көлемі кеміп, соның ішінде, сұйытылған газ  азайып кетті. Бұл жанармай құю станцияларындағы тапшылыққа және бағаның шарықтауына алып келді", - деп атап өтті мемлекет басшысы газ саласын дамыту жөніндегі кеңесте.

Осыған байланысты президент үкіметке сұйытылған газға деген сұраныстың арту перспективасын зерттеп, оны өндірудің қосымша қуат көздерін іздестіру жөнінде ұсыныс енгізуді тапсырды.

"Газ тарату жүйесіне қатысты мәселені жеке қарастыру қажет. Қазіргі уақытта аталған процесс жабық  әрі түсініксіз жағдайда іске асырылады. Бұл сыбайлас жемқорлықтың етек жаюына алып келеді. Тиімсіз делдалдарға жол бермеу және нарық бағасын қалыптастыру мақсатында электронды сауда алаңдары енгізілді. Олардың әлеуетін барынша пайдалану керек. Мемлекеттік органдар мен бизнес жаңа тәртіпте жұмыс істеуге бейімделуі тиіс", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Жаңа газ өңдеу зауыты салынады

Мемлекет басшысы хабарлағандай, соңғы үш жылда ел бойынша сұйытылған мұнай газын тұтыну деңгейі екі еседен астам өскен.

Атап айтқанда, тек Маңғыстау облысында автокөліктердің 90 пайыздан астамында сұйытылған газ пайдаланылады.

Өңірдің негізгі газ жеткізушісі Қазақ газ өңдеу зауыты болып табылады. Оның негізгі құрал-жабдықтарының 90 пайызы тозған.

Зауыттың апаттық жағдайларға байланысты тоқтап қалуы халықты газсыз қалдыруы мүмкін.

"Осы ретте Қазақ газ өңдеу зауытының базасында салынатын жаңа газ өңдеу зауытының құрылысын кешіктіру экономикалық тұрғыдан ғана емес, сондай-ақ, әлеуметтік жағынан да қауіп туғызады", – деді мемлекет басшысы.

Тоқаев үкіметке "Самұрық-Қазына" қорымен бірлесіп, аталған бағыттағы жұмыстарды жандандыруды тапсырды. Жаңа зауыт 2023 жылдан кешікпей пайдалануға берілуге тиіс.

72
Встреча президентов России и США В. Путина и Дж. Байдена в Женеве

Путин мен Байден кездесуінен кейін әлемдік саясат қалай өзгереді