Талғат Бигелдинов (оң жақта)

Кеңес Одағының екі мәрте батыры Талғат Бигелдинов жайлы не білеміз?

4119
(Жаңартылды 11:06 12.07.2019)
Кеңес Одағының екі мәрте Батыры атағын иеленген жалғыз қазақ, ұшқыш-шабуылдаушы Талғат Бигелдинов туралы Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Кеңес Одағының екі мәрте Батыры, Қазақстан авиациясының генерал-майоры Талғат Бигелдинов 1922 жылды 5 тамызда Ақмола облысының Майбалық ауылында дүниеге келген. Ол - Кенесары ханның қолбасшыларының бірі Басығара батырдың тікелей ұрпағы. Басығара батыр 1837 жылы Ақмола бекінісіне шабуыл жасап, қанды шайқаста ерлікпен қаза тапқан. 

Арба үстінде дүниеге келген бала

Батыр ашық аспан астында дүниеге келіпті. Ақмола аймағына белгілі болған бай Ғалибай өз малын тәркілеуден құтқарайын деп Талғаттың әкесі Түсіпбек және бабасы Бигелді руынан шыққан кейбір жақындарына малды Алатау тауларына айдап тастауға тапсырма берген. Олардың ішінде аяғы ауыр Хадия да болады. 

Осылайша көшпен ерген екіқабат келіншек босану мерзімі жақындағанда түйе жегілген арбаға отырған. Сөйтіп ол ашық аспанның астында болашақ штурмовик-ұшқышты дүниеге алып келеді. Ұл баланың дүниеге келу құрметіне көш тоқтап, сол арада мал сойылып, той жасалған. Кейін ақсақалдар ұзақ пікір-таласқа түсіп, жаңа туған сәбиге Талғат деген есім қойыпты.

Ал батырдың туған жеріне қатысты екі дерек бар. Ол кісіні кейбір жерде Бішкекте туған деп те көрсетеді. Жалпы, бұл екі дерекке де негіз бар. Өйткені Майбалықта дүниеге келген Талғатты атасы баласы жоқ інісінің бауырына басып берген. Сөйтіп үлкендердің шешімімен ол туған ата-анасынан ажырап, Бішкектегі туыстарының қолына барады.

"Өгей шешем өгейлігін танытты"

"Қазақ салты бойынша, мені туыстарымыздың бала-шағасыз отбасыға берді, солай Пішпекке көшіп кеттім. Бірақ өгей анам өгейілігін танытты. Сондықтан да қайыр сұрайтын кездерім де болды. Масқара аштық болды, достарыммен бірге тауға барып, кесіртке мен жыландарды аулап жүрдік. Бірақ та мен бұзық, мінезді болдым",—  деп есіне алады белгілі ұшқыш балалық өмірінің бұл арасын.

Мектепті Талғат жақсы оқып, үздіктер қатарында болады. Бірақ татар мектебінен орыс мектебіне ауысқанда, ол үшін қиыншылықтар басталған. Орыс тілі сабағы ол үшін қиын пән болды. Бір күні орыс тілінің мұғалімі әбден қиналып, бос сыныпта солқылдап жылап отырған Талғаттың үстінен түседі. Сөйтіп оны үйінен келіп сабақ алуға шақырады.

"Пысық бала Аркаша менің досым болды. Ол да жіктелу мен септелуде "әлсіз" болды, екеуіміз мұғалімге жолықтық. Саманнан салынған, сабан төбесі бар үй, әр жерден кедейлік көрініп тұрды. Бәрінен жаманы үйдегі суық ызғар еді. Аркаша екеуміз сабаққа кіріспестен бұрын далаға қойып кеттік.

Сөйтіп жақын жерде, ағаш қоймасына барып, сексеуіл алып келдік. Мұғалім түсінбей, аң-таң болып тұрды. Жарты сағаттан кейін шағын бөлмеде "Ташкенттегідей" ыстық болды. Ол бірнеше апта бойы бізге сабақ берді, қандай тамақ болса да, бізге беретін, бірақ өзі аш-жалаңаш отыратын. Содан бері мен орыс тілінде сауатты жазамын", - дейді Талғат Бигелдинов.

"Бойым бәкене деп менсінбеді"

Одан соң Талғат Бигелдинов 1938 жылы Фрунзе қаласында орналасқан аэроклубқа оқуға түседі. Басында бойы аласа болған соң аэроклуб басшылары оны алғысы келмепті. Бірақ жастың табандылығы мен қайсарлығына олар тәнті болған.

1940 жылы Балашов әскери авиациялық мектебіне оқуға аттанады, ал кейін Орынбор қаласындағы Чкалов әскери авиациялық ұшқыштар мектебіне ауысады. Оны 1942 жылы бітіреді. Осылайша соғыс қызған шақта Талғат нағыз майданға қажет маман – ұшқыш мамандығын алып шығады.

Тағы оқыңыз: Дінмұхамед Қонаев туралы қызықты деректер

"Қара ажалды" ауыздықтаған қазақ жігіті

Талғат Бигелдинов 1942 жылдың желтоқсанында Калинин майданындағы 296-авиациялық дивизияның 800-шабуылдаушы авиаполкіне қосылады. Оның "Ил-2" ұшағын немістер "Қара ажал" деп атаған екен. 

Талғат Бигелдинов әскери тапсырмамен 305 рет әуеге көтерілген. Кеңес Одағының Батыры деген атақты екі рет алған Анатолий Ефремов 244 рет ұшқан, ал Талғат Жақыпбекұлы одан 61 рет артық көкке көтерілді. Осыдан басқа, Талғат Бигелдинов 7 жау ұшағын атып түсірген, көптеген техниканы жойып, немістерді өлтірді. 

9-шы ұшудан кейін Талғат жетекші ұшқыш болды, шайқас жылдарында оның басқаруымен қауіпті тапсырмалар орындалды.

Талғат Бигелдиновтің ерлігі

1943 жылғы қыркүйекте Днепр үшін ұрыста жауға аянбай қарсы тұрады. Осы шайқаста Бигелдиновтың ұшағы зақымданып, өртене бастайды. Сонда ол ұшағын жау техникасы жасырынған тұсқа бағыттап, өзі ұшақтан секіріп үлгереді. Оның әуедегі бұл ерлігі фотосуретке түсірілген.

Тағы бір ерлігі, ол сол жылдың көктем айында жаудың жойғыш ұшағын (истребитель) дәл көздеп атып түсірген тұңғыш шабылдаушы-ұшқыш (штурмовик) болды. Жойғыш ұшақтар мен шабуылдаушы ұшақтар аспанда кездесіп қалса шайқасуы тиіс, бірақ немістің жойғышын атып түсірген жағдай бірінші рет болды.

Ал "Мессершиттің" ішінде отырған адам — әуе шайқасының шебері, 108 ұшақты атып түсірген Испания, Франция мен басқа елде көрсеткен ерлігі үшін марапаттар алған капитан фон Дитрих еді. Жас Талғаттың бұл жаңа әдісі жоғары бағаланып, ол соғыстағы алғашқы марапаты - Екінші дәрежелі Отан соғысы орденін алды. Содан кейін Талғаттың бұл ерлігін қайталағандар көбейді.

1944 жылдың 26 қазанында 22 жастағы лейтенант Бигелдиновке Знаменка, Кировоград қалаларын босату кезіндегі ерлігі мен әскери шеберлігі, әрі  атып түсірген төрт жау ұшағы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

1945 жылдың 27 маусымыда Талғат Бигелдинов екінші рет Кеңес Одағының Батыры атағын иеленді. Бұл жолы ол эскадрильяны шебер басқару мен Краков, Оппельн (қазіргі кездегі Ополе), Катовице, Бреслау (қазіргі кездегі Вроцлав), Берлин қалалары үшін шайқастардағы әскери ерлігі үшін марапатталды.  

1945 жылдың маусымында Мәскеудегі Қызыл алаңда өткен Жеңіс шеруіне қатысқан. Талғат Бигелдинов ең ауыр ұрыстарды көріп, Мәскеу, Киев және Еуропа елдерін қорғап, Берлиндегі шайқасқа қатысқан.

Әженің дұғасы

Талғат мінген ұшақта №13 саны таңбаланған. Бұған басқалар үрке қарайтын болса, ұшқыш өзі үшін бұл сан бақытты екенін айтады. Оның үстіне әуеге көтерілер алдында Талғатт әрқашан әжесі үйреткен дұғаны оқитын болған. Айтуынша, осы дұғаның арқасында оған оқ дарымай, соғыстан аман оралды.

"Балалық шағымда маған мейірімін аямай төккен жалғыз адам болды. Ол 101 жас өмір сүрген асыл әжем еді. Мен аэроклубта оқып жүргенімді біліп-көрді ғой. Содан бір күні қасыма келіп: "Ұлым, саған бір дұға үйретейін. Жаңбыр жауса, найзағай жалт етсе, соны оқы, сонда найзағай саған түспей, қасыңан өтеді" деді", - дейді ол.

Соғыс бітіп, бейбіт өмір басталғанда, Талғат Жақыпбекұлы 1956 жылға дейін КСРО Әскери-әуе күштерінде өз қызметін жалғастыра береді. 1956-1970 жылдары азаматтық авиацияда жұмыс істеді. 1968 жылы Мәскеу құрылыс-инженерлік институтын бітіріп, Қазақ КСР Мемлекеттік құрылыс комитетінің жүйесінде басшылық лауазымдарда қызмет етті.

КСРО 2-3-ші, 12-ші шақырылымындағы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Ұлы Отан соғысының мүгедектері мен жетім балаларға көмек беретін қайырымдылық қордың президенті болып жұмыс істеді.

Омарташы батыр

Өмірінің соңғы 40 жылында аты аңызға айналған ұшқыш омарташылыққа ден қойып, ара өсірген. Осы істі "ермек" пен "бейбіт эскадрилья" деп атап, оған бар бос уақытын арнады. Ол кісіні танитындардың айтуынша, Талғат Жақыпбекұлы өте қарапайым, дауыс көтермейтін, сабырлы және қажет кезде қолдау көрсетуден бас тартпайтын адам болыпты.

Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов 2014 жылдың 10 қарашасында 93 жасына қараған шағында дүниеден өтті. Батырдың денесі Алматыдағы Кеңсай зиратына қойылды. Басына ескерткіш орнатылған, есімі жоғары оқу орындарына берілген. Талғат Бигелдинов туралы бірқатар фильм түсірілді.

"Соғыс болсын деп ешқашан қаламаймын. Бірақ егер осындай ауыртпалық басымызға түссе, Алла бермесін, сіздер және немере-шөберелеріміз бізден кем болмай, жауларға соққы берсін! Біздің өсиетіміз осындай", — деп бата береді екен үнемі аты аңызға айналған ұшқыш.

Талғат Жақыпбекұлы соғыс пен әуедегі шайқас туралы үш кітап жазған: "305-ші рейд", "Мәңгілік шыңында"; "Илдер шабуылдайды".

4119
Кілт сөздер:
Ұлы Отан соғысы, ұшқыш, Талғат Бигелдинов
Тақырып:
Өмірбаяндар (115)
Тақырып бойынша
Қашып жүріп соғысты: Құранды қазақшаға аударған Халифа Алтай жайлы не білеміз?
Қазақтың "Қыз Жібегі" Меруерт Өтекешова туралы не білеміз?
"Халқым менен де биік": Әйгілі ғалым Қаныш Сәтбаев туралы не білеміз?
"Шопыр" болған Әубәкіров: қазақтың тұңғыш ғарышкері туралы не білеміз - фото
17 жасында майданға аттанған Әлия Молдағұлова туралы қызықты деректер
Бүгін даңқты батыр Бауыржан Момышұлының туған күні
Ұлы Отан соғысындағы жауынгерлік қорғаныс бас киімі

Еріктілер Тула маңында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлердің туыстарын іздейді

82
Тула облысында Қазақстаннан майданға шақырылған жауынгерлердің сүйектері табылды. Олар 1941 жылы сұрапыл шайқаста мерт болған

НҰР-СҰЛТАН, 23 қараша – Sputnik. Іздеушілер Ресей Федерациясының Тула облысында 1940-жылдары Шығыс Қазақстаннан майданға аттанған дивизияның төрт жауынгерінің сүйегі табылды. Бүгінде олардың екеуінің туыстары анықталды.

Іздеушілер экспедициясы Тула облысының Алексин ауданындағы Горушки ауылының маңында 2016 жылдан 2019 жылға дейін жұмыс істеу нәтижесінде осындай жетістікке жетті, деп хабарлайды YK-news.kz.

Ол жерде 1941 жылдың наурызында Семейде құрылған 238-ші атқыштар дивизиясы қазан-желтоқсан айында қиянкескі шайқас өткізген. 1941 жылдың 17 қазанында жауынгерлер Калугадан Подольскке қарай жылжыған неміс фашисттерін тоқтату үшін Алексин қаласына өту туралы бұйрық алды. Дивизия бұл жерді 5 желтоқсанда Мәскеу түбінде қарсы шабуыл басталғанға дейін ұстап тұрды. Ал осы уақыт аралығында дивизия едәуір шығынға ұшыраған: 537 адам қаза тапса, 770 жауынгер жараланып, 693 сарбаз хабар-ошарсыз кеткен. 1942 жылы мамырда аталған дивизия Қызыл Ту орденімен марапатталып, 30 гвардиялық дивизияға айналды.

Соғыс жылдары 30 гвардиялық атқыштар дивизиясы 1 200 елді мекенді, оның ішінде 8 ірі қаланы фашистік басқыншылардан азат етті. Оның 13 мыңнан астам жауынгері әскери қызметі үшін ордендермен және медальдармен марапатталған.

Шығыс Қазақстаннан шақырылған дивизияның төрт жауынгерінің сүйегін іздеушілер Горушки ауылының маңынан тапты. Қазірге дейін еріктілер үшін олардың екеуінің туысымен байланысудың сәті түсті. Яғни, Қатонқарағай аймағының тумасы Николай Алексеевич Белоглазовтың отбасы мүшелері табылды. Олар Текелі мен Новосибирскіде тұрады екен. Ал Астафей Петрович Блиновтың туыстары әлі күнге дейін Алтай аймағында (бұрынғы Зырян ауданы) тұратыны анықталды.

Еріктілер жауынгерлік даңқ белгісі қойылған жерден табылған қазақстандық сарбаздардың ұрпақтары мен туыстары табылып қадар деген үмітпен отандастарымызға үндеу жолдайды.

Николай Иванович Сафронов (1911 жылы туған) Киров облысының тумасы. Ол Лениногор аудандық әскери комиссариатынан шақыртылған. Ал оның туыстарының соңғы тұрған жері – Лениногорск (қазіргі Риддер қаласы), Сталин көшесі, 64-үй.

Николай Сафронов пен Астафай Блинов және Николай Белоглазовтың сүйегі Тула облысы Алексинск ауданының Авангард ауылының Алексин қаласын фашистерден азат ету құрметіне – 2018 жылдың 17 желтоқсанында қайта жерленді.

Қабен Әубәкіровтің (1913 жылы туған) сүйегі 2019 жылдың жазында қазылып, ол туралы деректер нақтыланды. Құжаттарда оның Шығыс Қазақстанның Предгорненск аймағының тумасы екені белгілі болды. Майданға шақырылған жері Предгорненск әскери комиссариаты деп аталған. 238 атқыштар дивизиясының 837 атқыштар полкінде пулеметші болған. 11.11.1941 хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізілген. Өлген кездегі мойынтұмарында әйелінің мекен-жайы: "Предгорненск ауданы, Красноярск с/с, Чудак кеніші" деп көрсетілген.

Алайда, еріктілер мұрағат құжаттарынан жауынгердің жесірі Татьяна Федоровна Лушкина 1954 жылы Ташкент облысының Пскент аудандық әскери комиссариатына күйеуін іздеу туралы өтініш бергенін анықтады. Өйткені, сол кездері ол Өзбекстан КСР-інде: Пскент ауданы, Жданов атындағы Саид селосында тұрған екен.

2020 жылы 13 сәуірде Қабен Әубәкіров Тула облысының Алексин қаласында құрметпен қайта жерленді.

Оқи отырыңыз: 9 мамыр: Ұлы Отан соғысында Қазақстанның жеңіске қосқан үлесі

Николай Сафронов пен Қабен Әубәкіровтің ұрпақтары мен туыстарын білетіндерден Тула облыстық "Іздеушілер" жастар орталығындағы "Жауынгер  тағдыры" жобасының үйлестірушісі Раиса Николаевна Очневаға 8-905-118-40-93, 8-953-195-90-53, 8-910- 584-59-58 (Whatsapp) нөмірі немесе ochneva-raisa@rambler.ru электрондық поштасы арқылы хабарласуды сұраймыз.

82
Кілт сөздер:
еріктілер, Ұлы Отан соғысы
Тақырып бойынша
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан туралы деректер
Көпшілік біле бермейтін Ұлы Отан соғысының батырлары
Ұлы Отан соғысы: қазақ жауынгері мен оның қызметтік иті туралы қызықты әңгіме   
Ұлы отан соғысы жылдары Қазақстанның қай өңірі бомбаланды
Ұлы Отан соғысында қаза тапқан қазақ жауынгерінің сүйегі елге жеткізілді
Кеңес-фин соғысына қатысып, мерт болған жауынгердің немересі Жұмабек Мусин

Соғыстың соңғы күні қайтыс болды: қазақстандық сарбаз армияға бару үшін тегін өзгерткен

71
(Жаңартылды 09:52 04.11.2020)
2020 жылы мамырда Ресейде, Фин шығанағындағы Клест аралынан алты қазақстандық сарбаздың сүйегі табылды. Олар 1939-1940 жылдардағы кеңес-фин соғысына қатысқан. Әзірге іздеу шараларына қатысушылар бір жауынгердің ғана туыстарын таба алды

АЛМАТЫ, 3 қараша – Sputnik. Sputnik Қазақстан тілшісі кеңес-фин соғысы кезінде қаза тапқан жауынгерлердің бірі Мұхамбетқали Амантаевтың туысымен кездесті. Ол сарбаздың соғыстың соңғы күні мергендердің снарядынан қаза тапқанын айтты.

2020 жылдың мамырында сарбаздың сүйегі аралды тазарту кезінде жер үстіне көтерілді. Іздеу шараларына қатысушылар 324 сарбаздың сүйегі жерленгенін анықтады. Оның алтауы – біздің отандасымыз.

Atamnyn Amanaty қоғамдық бірлестігіне қазақ жауынгерлерінің сүйектері табылғаны туралы ақпаратты "Ленинградтық ерікті" патриоттық тәрбие жөніндегі ағартушылық орталығы" автономды коммерциялық емес ұйымы хабарлады. Осыдан кейін сарбаздардың туыстарын іздеу жұмыстары басталды.

Қазіргі уақытта іздеу тобы бір сарбаздың – Мұхамбетқали Амантаевтың ұрпағын тапты. Ресми деректер бойынша, Қызыл армия жауынгері Мұхамбетқали Амантаев 1918 жылы Қазақ КСР-де, Айыртау ауданындағы Новый Быт колхозында дүниеге келген. 1938 жылы армия қатарына шақырылады. Ол 181-атқыштар полкінің, 43-атқыштар дивизиясының құрамында жүріп шайқасады. Сарбаз 1940 жылы 12 наурызда Клест аралына шабуыл жасау кезінде қайтыс болған.

Портрет погибшего солдата Мухамбеткали Амантаева
© Sputnik / Тимур Батыршин
Опат болған сарбаз Мұхамбетқали Амантаевтың портреті

Ленинград облысы губернаторы жанындағы ұлтаралық қатынастар жөніндегі кеңестің мүшесі Герман Владимиров өзіне "Космос" және " Советский патриот" атты екі іздеу тобы мүшелерінің келгенін айтты. Олар Клест аралында табылған барлық жауынгердің туыстарына іздеу салу шараларын ұйымдастыруға көмек көрсету үшін Ленинград облысындағы Достық үйі аясында жұмыс тобын құру туралы өтінішін жеткізген.

"Маған қазақстандық сарбаз Мұхамбетқали Амантаев туралы мәлімет іздеуге жеке таныстарым көмектесті. Себебі, менің әйелім Қазақстан Республикасының тумасы, сондықтан ол үшін жерлестерді табу мәселесі өте маңызды", - дейді ол.

Ұрпағын әлеуметтік желі арқылы тапты

Atamnyn Amanaty қоғамдық бірлестігінің іздеу жүйесіне қатысушы Алтыншаш Сыздықова әлеуметтік желілердің арқасында қазақстандық сарбаздың немересі Жұмабек Мусинді тапқан. Ол Алматыда тұрады, құрылыс компаниясында жұмыс істейді.

"Өз тарапымыздан іздеу шараларын жүргізген топқа зор ризашылығымызды білдіреміз. Біз атамызды кеңестік кезеңнен бастап, яғни, ұзақ уақыттан бері іздеп келеміз. Ең алдымен, әскери комиссариаттар, содан кейін Ресей қорғаныс министрлігі, Ленинград облысының муниципалитеттері арқылы ақпарат іздеп, оның қайтыс болған, бірақ жерленбеген жерін анықтадық. Алғашында біз оны Гогландтың басқа аралында жерленген екен деп ойладық. Себебі, Ұлы Отан соғысы жылдарында сұрапыл шайқастар болды. Соғыстан кейін Ленинград билігі Ломоносовта көптеген адамды қайта жерлеген болатын. Сондықтан, біз де сол жерге жаздық", - деп еске алады сарбаздың немересі Жұмабек Мусин.

Внук найденного солдата Зимней войны Жумабек Мусин
© Sputnik / Тимур Батыршин
Кеңес-фин соғысына қатысып, мерт болған жауынгердің немересі Жұмабек Мусин

Мұхамбетқали Амантаевтың ұрпағы оның қабірінің табылғаны туралы хабарды 2020 жылдың 21 қазанында естиді. Оның әулеті жауынгердің моласын 80 жылдан бері іздеген.

Армияға бару үшін тегі мен туған жылын өзгерткен

Жұмабек Мусин атасы Мұхамбетқали Амантаевтың төрт баласы болғанын айтады. Үлкен ұлы – 1931 жылы туған Тасыбай, қыздары Даржан мен Балкен. Тағы бір ұлы кішкентай кезінде шетінеп кеткен.

Соғысқа дейін Мұхамбетқали орталық атқару комитеті мен КСРО халық комиссарлар кеңесінің 1932 жылғы 7 тамыздағы "Мемлекеттік кәсіпорындардың, колхоздардың және кооперациялардың меншігін қорғау және қоғамдық (социалистік) меншікті нығайту туралы" қаулысына сәйкес сотталған (ол бойынша 5 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген –Sputnik).

"Атамыз 1912 жылы туған. Әкесінің тегі – Мусин. Әжем маған оның Челябі облысындағы тұзды шахталарға айдауға жіберілгенін, сол жерден жаяу-жалпылап қайтып келгенін айтты. Кейін атам өзінің жасын азайтып көрсету үшін туған жылын 1918 жыл деп жазған. Тегін өзгертіп, 1938 жылы армияға аттанған", – дейді Жұмабек Мусин.

Мұхамбетқали Амантаев Ленинград әскери округінде әскери борышын өтеген. Артынша фин соғысына қатысады.

"Бізге бала кезімізде соғыс ойынын ойнауға рұқсат бермеді"

"Менің атаммен бірге соғысқан бір жауынгер оның 12 наурызда – соғыстың соңғы күнінде қайтыс болғанын айтты. Олар сол кезде мұз үстінде жүріп келе жатады, артынан атам сол сарбаздың қолында қайтыс болады. Барлығы "Ура" деп айқайлап, жоғары қарай оқ атып жатқанда, оған мергеннің снаряды тиеді. Әзірге біз дәл анықтаған жоқпыз, бірақ әжемнің айтқан әңгімелеріне сүйенсек, ол орденмен марапатталған", – деді сарбаздың немересі.

Ол әжесінің Мусиндер отбасы бай болғандықтан және қуғын-сүргінге ұшырағандықтан, сол жылдар туралы мүлдем жақ ашпауға тырысқанын еске алады.

"Олар сол кезеңде көп нәрсені айтпауға тырысты, өйткені біз бай, қуғын-сүргінге ұшыраған әулет едік. Менің анамның әкесі де соғысқа қатысқан, бірақ шайқастан аман-есен оралған. Нағашы атамыз ол кезде 96 жаста еді, ол дүниеден өткенге дейін өзінің қалай соғысқанын әңгімелеп отыратын. Бізге бала кезімізде соғыс ойынын ойнауға рұқсат бермейтін еді", – дейді Жұмабек Мусин.

Сөзін қорытындылай келе, ол 9 мамыр Жеңіс күні үш немересі аталарының қабіріне барып, оның рухына тағзым етуді жоспарлап отырғанын айтты.

Мусин сондай-ақ, іздестіру тобымен үнемі байланыс орнатып тұратынын және оларға мүмкіндігінше көмектесуге тырысатындығын айтты.

Кеңес-фин соғысы

Кеңес-фин соғысы 1939 жылдың 30 қарашасынан басталып, 1940 жылдың 13 наурызына дейін созылды.

1939 жылдың 26 қарашасында КСРО үкіметі Финляндия үкіметіне артиллериялық қарудан атқылауға байланысты наразылық нотасын жіберді. Ол кеңестік тараптың мәлімдемесі бойынша, Финляндия аумағында жүзеге асырылған. 

Кеңес тарапы бастаған ұрыс қимылдарына қатысты жауапкершілік толығымен Финляндияға жүктелді.

Оқи отырыңыз: Ортақ Жеңіс: басқа елдер 9 мамырды қалай атап өтті

Соғыс қимылдарының басталуы 1939 жылы 14 желтоқсанда КСРО-ның агрессор ретінде Ұлттар Лигасы құрамынан шығарылуына әкеліп соқты.

Соғыс Мәскеудің бейбітшілік келісіміне қол қоюымен аяқталды. Финляндия аумағының 11%-і көлемі жағынан екінші ірі қала саналатын Выборгпен бірге КСРО құрамына кірді. Финляндия билігі 430 мың фин тұрғынын майдан болған аймақтан ел ішіне күштеп қоныстандырды.

71
Кілт сөздер:
іздеу, соғыс, ата-әже
Тақырып бойынша
Жеңіс парадына ҰҚШҰ қорғаныс ведомстволарының мерекелік топтары қатысып жатыр
Жеңіс парады: Тоқаев қазақстандық әскерилерге құрмет көрсетті - видео
Жеңіс парадына екі құпия техника шығарылады  
Тоқаев пен бұрынғы КСРО елдерінің әскерилері Жеңіс парадына қатысты - видео
"Дәл 1945 жылдағыдай": биылғы Жеңіс парады несімен есте қалды
Коронавирус вакцина

Коронавирусқа қарсы жаңа вакцина жайлы не білеміз

0
Вакцинаны әзірлеген "Вектор" орталығының мамандары "ЭпиВакКоронаның" иммунологиялық тиімділігі 100 процент деп атады

Бұл COVID-19 қоздырғышы болып табылатын SARS-CoV-2 тікенді ақуызының кішкентай бөлшектерінен тұратын синтетикалық препарат. Қазір бұл вакцинаны сынауға үш мыңнан астам ерікті қатысып жатыр. Сондай-ақ, ол азаматтық айналымға да түсті. Оның кері әсері өте аз деп хабарланды. Сондықтан, вакцина егде жастағы адамдарға қолдануға да жарамды.

"ЭпиВакКорона" неден тұрады

Осы вакцина тасымалдағыш ақуызға бекітілген SARS-CoV-2 коронавирусының тікенді ақуызының қысқа бөлшектерінен тұрады. Бұл бөлшектердің құрамында пептидтер деп аталады. Сондықтан, вакцина да пептидтік деген атауға ие болды. Тасымалдаушы ақуызға коронавирустың РНҚ-сын қоршап тұрған нуклеокапсидті ақуыздың бөліктері бар. Иммундық әсерді күшейтетін зат - адъювант ретінде алюминий гидроксиді жұмыс жасайды. Сонымен қатар қосалқы қосылыстар мен су бар. Барлық құрауыш элементтер синтетикалық болып табылады.

Вакцина құрамында қандай пептидтер бар

РИА Новости агенттігіне "Вектор" мемлекеттік ғылыми орталықта хабарлағандай, вакциналық пептидтердің құрамында ең алдымен В-жасушалы эпитоптар бар. Т-хелперлі эпитоптардың көзі ретінде тағысалдаушы ақуыз қызмет етеді.

SARS-CoV-2 - нуклеокапсид  қабыршағына оралған РНҚ молекуласы болып табылады. Мұның бәрі сыртынан тәж тәрізді тікенді ақуыздармен безендірілген липидті қапшықта тұрады. Сондықтан, оны коронавирус деп айтады.

Тікенді ақуыздар вирустық бөлшектің адам жасушасына жабысып, ішке енуіне көмектеседі. Көптеген зерттеулер бұл тікендердің организмде ең үлкен иммундық реакцияны тудыратынын анықтады. Биологтардың терминологиясында тікенді ақуыз -  антиген болып табылады. 

Бұл ақуыздың молекуласы өте үлкен және оның ішінде ерекше аймақтар – эпитоптар бар. Иммундық жүйенің жасушалары оларды анықтап, инфекциямен күресті іске қосады.

Вакцина қалай жұмыс істейді

Екпе нәтижесінде ақуыз тасымалдаушы барлық үш пептидті адамның Влимфоцитіне жеткізеді. Олар пептидті белсендіреді де, қорғаныш антиденелер - иммуноглобулиндер өндіріле бастайды. Әрбір В-эпитопы бірегей иммуноглобулиннің синтезіне жауап береді. Алдымен M (IgM) тобына жататын антиденелер түзіледі. IgG - содан кейін қалыптасады да, олар иммунитетті көрсетіп, ұзақ уақытқа қанда қалады. 

"Вектор" орталығындағылар екпеден туындайтын антиденелер коронавирустың тікенді ақуыз үшін айрықша екенін растайды. Иммунизацияланған еріктілердің қан сарысулары вирусты бейтараптандыратын белсенділік танытады. Демек, антиденелер коронавирусты танып қана қоймай, оны жоюға қабілетті.

"ЭпиВакКорона" құрамында коронавирус бар ма

Онда ешқандай вирус және оның бөліктері жоқ. Бұл вакцина құрамында аденовирустар бар "Спутника V" вакцинасынан өзгеше. "ЭпиВакКорона" құрамында РНҚ, ДНҚ, тірі құрауыштар, консерванттар немесе антибиотиктер жоқ. Оның құрамында пептидтер бар. Олар коронавирустың ақуыздарымен бірдей пептидтер – ақуыздар бөлшектері бар. 

Пептидтік вакцина қалай жасалады

Ол пептидтердің химиялық синтездері, яғни, жекелеген аминқышқылды қалдықтардан бірізді тізбек құру процесімен әзірленеді. 

"Егер пептид қысқа - сегізден онға дейінгі қалдықтар болса, онда синтездеу ерітіндіде өтуі мүмкін болады. Ол ұзағырақ, бірақ арзан. Ұзынырақ пептидтер қатты фазалы әдіспен синтезделеді. Сегіз аминқышқылының қалдықтарынан тұратын пептид қатты фазалық әдіспен көлеміне, аминқышқылдарының реттілігі мен жабдық сипаттамаларына байланысты екі сағат ішінде, ұзақ дегенде бір тәулік ішінде синтезделеді. Әрі қарай тиімділігі жоғары сұйықтық хроматографиясымен тазарту жүргізіледі. Бұл әлдеқайда тез, бірақ арзан емес", - дейді В.Н.Орехович атындағы биомедициналық химия ғылыми-зерттеу институтының пептидтік инженерия зертханасының меңгерушісі Екатерина Колесанова.

Екпе қалай жасалады

Вакцина суспензия түрінде шығарылады және шприцпен иық бұлшықетіне енгізіледі. Пептидті препараттар иммунитеттің қуатты әрі жылдам жауап қатуын қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан, "ЭпиВакКорона" 21 күн аралығымен екі рет бірдей мөлшерде енгізіледі.

Қандай кері әсері бар

І және ІІ кезеңдегі сынақтарға қатысушылар екпе салған орынның аздап ауыратынын, бірақ, тез басылатынын айтқан. Басқа жағымсыз әсер тіркелген жоқ. 

Тіркеуден кейінгі сынаққа қатысушылар құрған ресми емес #ЭпиВакКорона Telegram арнасында қолайсыздық, екпе салған орынның тәулік бойы қызарып тұруы, иықты қатты ауырсыну секілді аздаған кері әсер жайлы айтқан. Дене қызуының көтерілуі, қалтырау секілді белгілер ешкімнен байқалмаған немесе оның екпемен байланысы расталған жоқ. 

"ЭпиВакКорона" қаншалықты тиімді

"Иммунологиялық және профилактикалық тиімділік бар. Біріншісі - айрықша антиденелер шығару. Клиникалық зерттеулердің I-II кезеңдерінің нәтижелері бойынша барлық еріктілерде айрықша антиденелер түзілді. Профилактикалық тиімділік - бұл екпе салдырғандардың аурудан қорғануы. Бұл бағыттағы зерттеулер тіркеуден кейінгі клиникалық сынақтар барысында жалғасып жатыр. Мәліметтер ақпан айында дайын болады", - деп түсіндірді Ресей тұтынушлар құқығын қорғау мекемесінің баспасөз қызметінде. 

"Вектор" мемлекеттік ғылыми орталығында І-ІІ кезеңдердің клиникалық сынақтары әлі аяқталмағанын айтты. 

Қазір плацебо тобымен рандомдалған зерттеу өтіп жатыр. Адамдарды кездейсоқ іріктеумен топтарға бөліп, олардың біріне вакцина, біріне физикалық ерітінді салынып жатыр. Сынақтар соңғы еріктіге екпе салғаннан кейін 180 күннен соң аяқтайды. 

Бір уақытта жасы 60-тан асқан азаматтарға да сынақ жүргізіліп жатыр. Осы топ бойынша алдын ала мәлімет те ақпан айында дайын болады. 

Вакцинаның әсерін өз бетінше қалай тексеруге болады

IgG тобындағы антиденелердің коронавирустың S-ақуызына әсері бойынша қан талдауын вакцина егілген күннен бастап 35-42 күн өткен соң ғана жасау керек. Алайда, барлық тест-жүйелер "ЭпиВакКорона" түзген антиденелерді көре бермейді.

Ресей тұтынушлар құқығын қорғау мекемесінде мәлімдегендей, ол үшін "Вектор" мемлекеттік ғылыми орталығы әзірлеген "SARS-CoV-2-IgG-Вектор" тест-жүйесі сәйкес келеді. 

Коронавирусқа қарсы пептидтік вакцинаны тағы кім әзірлеп жатыр

Бүкіл әлемде пептидтік вакциналар эксперименттік сатыда тұр. Олардың әзірлеу және тексеру үлкен шығынды қажет етеді. Сондықтан, олар мРНҚ, векторлық және инактивацияланған / өлтірілген вакциналардан артта келе жатыр. Ресейде бұл мәселені өз бетімен шешу үшін қажетті ресурс пен білікті мамандар жеткілікті. 
19 қаңтардағы ДДҰ тізімінде "ЭпиВакКоронадан " басқа тағы екі пептидтік вакцина бар. Олар да адам ағзасында тексеріліп жатыр.

 

0