Ат үстіндегі бүркітшілер

"Біз де ыңғайсызданамыз": желіде талқыланған ауыл атауы қайдан шыққаны белгілі болды

3805
(Жаңартылды 18:05 31.03.2021)
Бірнеше күннен бері әлеуметтік желі қолданушылары Түркістан облысындағы "Шалдар" ауылының атын қызу талқылап жатыр. Жергілікті ақсақалдар бұл атаудың қайдан шыққанын түсіндірді

АЛМАТЫ, 31 наурыз – Sputnik. Өңірде Бәйдібек ауданына қарасты "Шалдар" деген ауыл бар. Бірнеше күннен бері әлеуметтік желі қолданушылары ауыл атын қызу талқылауда. Арасында сөздің түбірі "шал" екенін айтып, әжуаға айналдырып жатқандар да бар. Sputnik Қазақстан тілшісі жергілікті әкімдікке хабарласып, ауыл халқының тыныс-тіршілігі туралы сұрады. Сондай-ақ, ауыл ақсақалдары бұл атаудың қайдан шыққанын айтып берді.

"Шалдар" ауылы Бөген ауылдық округіне қарайды. Ауылда 500-ге жуық үй бар, 2,5 мыңға жуық адам тұрады.

Түркістан облысы, Шалдар ауылының кіреберіс қақпасы
© Photo : Әлеуметтік желіден алынған сурет
Түркістан облысы, Шалдар ауылының кіреберіс қақпасы

"Шалдар ауылы тұрғындарының басым бөлігі көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Оның ішінде мал және егін шаруашылығына ден қойған", – дейді Бөген ауылдық округі әкімінің міндетін уақытша атқарушы Қанат Қонысбеков.

Ал ауылдағы ардагерлер алқасының төрағасы Заманхан Аманжолов бұл атаудың қайдан шыққанын егжей-тегжейлі айтып берді.

"Шалдар" совхозы 1944 жылы құрылған. Оған дейін Сталин совхозының бөлімшесі болды. Бізде Ұлы жүздің сіргелі руының ішінде шалдар деген ру бар. Соның атына беріліп, солай аталып кетті. Содан кейін бірнеше рет атауын өзгертеміз деді, бірақ болмай қалды. Егемендік алғаннан кейін де 1-2 жыл бұл мәселе қозғалды", – дейді Аманжолов.

Алайда, ауылдың атын қандай атқа ауыстыру туралы жергілікті тұрғындардың нақты ұсынысы жоқ. Тек, қазақтың небір көрнекті азаматы бар екені айтылды.

"Ауыл атын өзгертуге ынта да жоқ. Бір айтылып, содан өзгеріссіз қалды. Ауылда шалдар руынан шыққан 15 үй ғана бар. Ал енді бұл атауға ешкімнің де қарсылығы жоқ. Бұл тарихи атау. Ауыл атынан біз де ыңғайсызданамыз. Басында ауылда шалдар руы тұрған. Кейіннен орыс, неміс, иран, шешен ұлты келіп, "Чалдарский" болып кетті. Оған ешкім көңіл аударған жоқ", – дейді ардагерлер алқасының төрағасы.

"Тарихи атауды өзгертудің қажеті жоқ"

Соған байланысты ауыл атауын өзгерту қажет пе, жоқ па деген сұрақпен Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институтының ономастика бөлімінің меңгерушісі Қыздархан Рысбергеннің пікірін білдік. Ғалым бұл атауды өзгертудің қажеті жоқ деп санайды.

"Қазақстанның картасында ру аты беріліп, тарихи атау ретінде қалыптасқан атаулар бар. Мысалы, Найманарық, Сіргелітау, Қанжығалы төбе... деп жалғастыра беруге болады. Бұл бұрыннан қалыптасып кеткен. "Шалдар" деген кілең шал тұратын ауыл емес, қалыптасып қалған атау. Оған тиісудің қажеті жоқ деп есептеймін. Солай тұрғаны дұрыс", – дейді Рысберген.

Маманның сөзінше, осы тектес этноним атаулар қазақтың тарихын, болмысын көрсетіп тұрады.

"Тәуелсіздік алғаннан кейін айтылып, кейінгі жылдары қойылған болса, жөні басқа. Ал бұл – этноним атау. Мұндай атаулар тарихи болмысты көрсетіп тұрады деуге болады. Бұл біздің ғана тарихымызда бар жағдай емес. Халық, ру-тайпаның атауын бір жерге, елді мекенге беретін жағдайлар жиі кездеседі. Бұл жерде тілдің әмбебаптық қасиеті жатыр. Халық, ұлыс болған соң, қандай да бір ру-тайпа сол жерді мекендеп тұрған соң соның атымен қалады. Аталым ретінде тұрақталады", – дейді Қыздархан Рысберген.

Оқи отырыңыз: Қазақстанда бірде-бір тұрғыны коронавируспен ауырмаған ауыл анықталды

Ғалым Молдавия жерінде "Қоңырат", Әзербайжанда "Қазақ" деген атаудың бар екенін мысал ретінде көрсетті.

Жердің аты – тарихтың хаты. Бұл – тарих. Мұндай атаулар кездеседі. Қазіргі кезде ру-тайпалардың атын қоймау керек. Ал тарихи қалыптасқан атаулар қала беруі қажет, деп түйіндеді ғалым.

3805
Кілт сөздер:
Түркістан облысы, ауыл
Тақырып бойынша
Маңғыстауда ауыл шаруашылығын дамытуға мүмкіндік бар ма – әкім жауап берді
Якутияда "ақылды ауыл" пайда болады
Ауыл тұрғыны қабірден бір жарым ғасыр бұрын жарық көрген кітап тауып алды
Үкімет ауыл халқына микрокредит беруді жалғастырады
Тоқаев ауыл мұғаліміне хат жазды
Батыс Қазақстан облысында 800-ден астам киік мүйізі тәркіленді

Батыс Қазақстан облысында 800-ден астам киік мүйізі тәркіленді

38
Күдіктілер 3 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Барлығы 805 киік мүйізі тәркіленді

НҰР-СҰЛТАН, 12 сәуір — Sputnik. Батыс Қазақстан облысында ірі көлемде киік мүйізін сатпақ болған браконьерлер ұсталды, деп хабарлады Polisia.kz.

Полиция қызметкерлері Бөкей ордасы ауданының тұрғындарынан 800-ден астам киік мүйізін тәркіледі. Оның құны шамамен 2 миллиард теңгеге бағаланып отыр. Тергеу барысында ұсталған адамдардың осыған ұқсас басқа да қылмыстарға қатысы бар екені анықталды.

Оқи отырыңыз: Қазақстанның екі облысында киіктерді қырып тастағандар ұсталды 

Қазіргі уақытта олардың сыбайластары мен мүйіздерді өткізетін орындары анықталуда. Бұл – соңғы жылдары браконьерлерден тәркіленген киік мүйізінің ең ірі партиясы.

"Арнайы операция нәтижесінде Бөкей ордасы ауданының 1982 және 1994 жылы туған үш тұрғынын ұстап, олардан сегіз қапшыққа салынған 805 киік мүйізі тәркіленді. Ұсталған адамдардың айтуынша, олар 2020 жылдың күз мезгілінен бері осы уақытқа дейін өлген киіктердің мүйізін кесіп алып, сақтап келген екен. Олар ҚПК-нің 128-бабына сәйкес уақытқа ұстау изоляторына қамауға алынды", - деп хабарлады облыстың полиция департаменті.

Оларға қатысты Қылмыстық кодекстің 339-бабы 1-бөлігі бойынша сотқа дейінгі тергеу басталды. Күдіктілер 3 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

"Бірқатар сараптама тағайындалды, оның ішінде биологиялық және трасологиялық сараптама да бар. Ұсталған адамдардың қылмыстық әрекетінен келген шығын шамамен 2 миллиард теңге болды", - делінген хабарламада.

Қазіргі уақытта таяу шетелдерде киік мүйізін көтерме бағамен сатып алумен айналысатын адамдарды анықтау үшін жедел-іздестіру іс-шаралары жүргізілуде.​

Еске сала кетейік, 2021 жылдың ақпан айында Зашаған кентінде 1987 жылы туған азамат ұсталып, одан 219 киік мүйізі алынған болатын.

38
Тақырып бойынша
Нұр-Сұлтан қаласының полицейлері арнайы операция өткізді - видео
Бұғы мүйізі ер қайратын арттыруға қалай көмектеседі?
Бір үйір аш қасқыр қоршап алған бұлан күтпеген әрекет жасап, сытылып кетті - видео
Бұғы мүйізімен емдеу: Қатонқарағайдағы марал шаруашылығы қолдауға зәру
Теміржол, архивтегі фото

БҚО-да ең қауіпті теміржол өткелінде бір жылда 6 адам қайтыс болды

35
(Жаңартылды 19:49 12.04.2021)
Ақтөбе магистраль желісі бөлімшесі директорының орынбасары Руслан Дәулетов теміржолдың қауіпті аймақ екенін және Орал маңында жаяу жүргіншілерге арналған жер үсті өткелін салу мәселесін көтерді

АЛМАТЫ, 12 сәуір – Sputnik. Батыс Қазақстан облысында ең қауіпті теміржол учаскесі саналатын Орал-Желаев өткелінде 2020 жылы 6 адам қаза тапты. Жыл басынан бері мұнда бір адамды қағып кеткен.

Жергілікті "Мой Город" басылымының хабарлауынша, БҚО әкімдігінде өткен жиында Орал өңірі бойынша Ақтөбе магистраль желісі бөлімшесі директорының орынбасары Руслан Дәулетов теміржолдың қауіпті аймақ екенін және Орал маңында жаяу жүргіншілерге арналған жер үсті өткелін салу мәселесін көтерді.

"Орал-Желаев теміржол өткелінде адамдар жиі жүреді. Бұл үнемі уайымға салатын қауіпті аймақ. Мысалы, биыл пойыздар 12 рет шұғыл тоқтап, бір адамды соғып кетті. 2020 жылы осы өткелде 6 адам көз жұмды", - деді Руслан Дәулетов. Сондай-ақ, БҚО әкімінен осы мәселені шешуді сұрады.

БҚО әкімі Ғали Есқалиев теміржолшылардың барлық қауіпті учаскелерді шолып шыққанын, олардың келешекте қаралатынын айтты.

Сондай-ақ, Ғали Есқалиев кеңес барысында мүгедектердің Орал перронына шығуға мүмкіндігі жоқ екенін айтып, наразылық білдірді.

Жамбыл облысында екі адамды пойыз басып кетті 

"Жер асты мен жер үсті өткелі арқылы перронға жету мүмкіндігі жоқ. Биылға міндет – жақсы жоба жасау", - деп тапсырды облыс басшысы теміржолшыларға.

Руслан Дәулетов жобалаушылар теміржол вокзалындағы жерасты жолына жөндеу жүргізетін жоба дайындайтынын айтты.

35
Тақырып бойынша
Оралда әйелді пойыз басып кетті
Теміржолда тұрған 59 адамды пойыз басып өлтірді
Көкшетауда теміржолды кесіп өтпек болған ер адамды пойыз басып кетті
Шымкентте екі жасар бала пойыз астына түсіп өлді
Газодобывающее предприятие, архивное фото

Еуропаға газды кім жеткізеді: Ресей ме, АҚШ па?

0
Осы жылы алыс шетелге газ экспорттаудан "Газпром" табысы 1,7 есе, яғни 42 миллиард долларға дейін ұлғаяды, деп жазды VYGON Consulting

НҰР-СҰЛТАН, 12 сәуір — Sputnik. Ұзаққа созылған қыс еуропаның газ қоймаларын бос қалдырды. Газ қорының үштен бір бөлігі ғана қалды. Америкалықтар осы мүмкіндікті пайдаланып, көп көлемде сұйылтылған газ ұсынды. Алайда коронавирус дағдарысы Еуропаға мұхиттың арғы жағынан келетін қымбат газға шығындалуға мүмкіндік бермейді. Сондықтан ресейлік шикізатты сатып алуға тура келіп отыр, деп жазды РИА Новости.

Күзде және қыста еуропалықтар 65 миллиард текше метрден астам газ тұтынды. Бұл он жылдық максимумға тең. Бұл туралы Газпром GasInfrastructureEurope-ке сілтеме жасап хабарлады. Алдыңғы жоғары көрсеткіш 2018 жылы болған. Ол кезде ақпан-наурызда Еуропаны қалыптан тыс аяз бен қар жауып қалды.

Ауа райы биыл да тосын мінез көрсетті. Қаңтарда Газпромға аяз құрсауында қалған Еуропаға жеткізілімдерді шұғыл көбейтуіне тура келді. Компания Германияға 32,4 процентке, Францияға 77,3 процентке, Нидерландыға 21,2 процентке, Италияға 100 процентке әдеттегіден артық газ жіберді.

Сонымен қатар суықтың беті қайтпаған Азияға да экспорт артты. Нәтижесінде нарықта тапшылық пайда болып, бұл споттық бағаның шарықтауына алып келді. Ол бойынша тауарлар, бағалы қағаздар немесе валюта шұғыл жеткізу шарты бойынша сатылады.

Мысалы, Азияда баға кесімі мың текше метр үшін 1 000 доллардан асқан сәт болды. Кейбір мәмілелер 1400 бағасы бойынша жасалды. Еуропада баға 300 доллар болып белгіленді. Ал "Газпромның" 2021 жылға арналған бюджетінде 170 деген баға көрсетілген.

Нәтижесінде алыс шетелге жөнелтілген ресейлік экспорт 19,5 миллиард текше метрге дейін артты. Бұл бір жыл бұрынғы көрсеткіштен 46 процентке көп.

Ақпан айында да ауа райы қуанта қоймады. Осы айда үш күн қатарынан еуропалық қоймалар тәулігіне миллиард текше метр жіберіп отырды. 25 наурызға қарай қоймадағы газ қорының көрсеткіші 29 процентке дейін түсті. Германия мен Автрияда – 26, Нидерландыда – 23, Францияда – 17.

Алдағы қыста суықтан қорғану үшін еуропалықтарға өткен жылғыдан 57,3 процентке артық газ өндіру қажет. Бұл 2020 жылы Франция мен Нидерландыға жеткізілген экспорт көлеміне тең. Қоймаларды толтыру бойынша басталған газ өндіру науқаны 2011 жылғыдан кейінгі ең ауқымды шараға айналмақ.

Еуропа нарығындағы ресейлік шикізаттың үлесі 2020 жылы шамамен 33 процентті құрады. Бұл жөнінде "Газпром экспорт" бас директоры Елена Бурмистрова мәлімдеді. Оның айтуынша, "үшінші тоқсанда-ақ экспорт көлемі дағдарысқа дейінгі көрсеткіштен асып түсті". Импорттаушылар алдындағы барлық міндет толық орындалды. Жыл соңына қарай келісімшарт бойынша баға еуропалық хабтардағы споттық бағадан төмен болды. Бұл да қосымша жеткізулерді орындауға ықпал етті.

Еуроодаққа көгілдір отын Ресейден бөлек Норвегия, Катар, Алжир, АҚШ пен Нигериядан жеткізіледі. Басты тұтынушылар – Германия, Ұлыбритания және Италия. Немістер мен ағылшындар ресейлік газды "Солтүстік ағын" құбыры арқылы алып отыр. Басқа амал жоқ. Әрине сұйылтылған табиғи газға ауысуға болар еді. Бірақ ол тым қымбат. Сонымен қатар ол үшін арнайы терминалдар керек. Ал Германияда мұндай техника қарастырылмаған. Сұйылтылған табиғи газ ол елге Бельгия мен Нидерланды арқылы жеткізіледі.

Италия мен Ұлыбританияда қажетті терминал бар. Бірақ олар да құбыржол газынан бас тартуға асығар емес. Сол себепті ресейлік энергия ресурсын сатып алушылар АҚШ-тың "Солтүстік ағын – 2" жобасына қарсы ашқан соғысын қолдамай отыр. Жалпы ресейлік жобаның қарсыластары аз емес. Олардың қатарында Чехия, Польша, Венгрия, Словакия, Румыния, Хорватия бар.

Жалпы Варшава 2022 жылға қарай Ресей газынан бас тартуға дайын екенін бұған дейін мәлімдеген болатын. Поляктар Солтүстік теңізде норвегиялық қайраңдағы Baltic Pipe құбырына үміт артып отыр.

Жалпы дағдарыстың беті әлі қайта қойған жоқ. Ал сұйылтылған табиғи газ баяғыдай құбыржол газынан қымбат болып тұр. Оның үстіне "Газпром" бәсекелестеріне қарағанда өндіріс көлемі мен тәуліктік жеткізу көлемін өте жылдам арттыра алады.

Г.В.Плеханов атындағы РЭУ доценті Александр Тимофеев "Солтүстік ағын" жобасының өзін-өзі ақтауы әлі де нақты болмағандықтан, батысеуропалық бағыт басымдықта тұр деп санайды.

"Ұзаққа созылған қыс сұранысты арттырды. Бұл күзге қарай бағаның қымбаттауына алып келеді", - дейді ол.

Ресей ЖЭК даму мәселелері жөніндегі тәуелсіз кеңесшісі VYGONConsulting пікірінше, осы жылы "Газпром" алыс шетелге жөнелтетін экспорт көлемін 210 миллиард текше метрге дейін арттыра алады. Бұл 2020 жылғы көрсеткіштен 17 процентке, коронавирус дағдарысына дейінгі 2019 жылғыдан 5,5 процентке артық.

Осылайша бірінші тоқсанда "Газпромның" экспорты 30,7 процентке өсті.

"Бұған дейін жабдықтаушы бюджетке мың текше метр газ үшін 170 доллар көлеміндегі бағаны көрсеткенін ескеру керек. Бірақ содан кейін жоспарлар қайта қаралды. Енді орташа жылдық баға 200 доллар деп болжануда. Себебі ұзақ мерзімді келісімшарттар көбіне еуропалық споттық бағаларға тәуелді. Оның үстіне газ бағасы тікелей тәуелді мұнай бағасы да шарықтап кетті. Сондықтан "Газпром" өз тұтынушыларын жоспарының негізді екеніне сендіре алуы әбден мүмкін", - дейді TeleTrade ақпараттық-талдау орталығының бас экономисі Марк Гойхман.

Жалпы газ бағасы жылыту маусымы аяқталғаннан кейін де қымбаттай берді. Қазір нидерландтық TTF (Title Transfer Facility Natural Gas Price Index) хабындағы спотта мың текше метр газ бағасы 252 доллар. Бұл 2018 жылдан бері ең жоғарғы көрсеткіш.

Нәтижесінде осы жылы алыс шетелге газ экспорттаудан "Газпром" табысы 1,7 есе, яғни 42 миллиард долларға дейін ұлғаяды, деп жазды VYGON Consulting. Ал бұл Ресейдің мемлекеттік бюджетіне майдай жағады.

0