қазақстандықтар

Шетелдіктер қазақтың қаны мен шашын зерттеп, неге аласұрып жүр?

11985
Sputnik Қазақстан колумнисі Кәмшат Сатиева қазақтың тектілігі, қан тазалығы, жеті ата туралы ой толғайды

"Жабайы қазақтың сауатын ашып, мәдениетті еткен кеңес заманы!". Қоғамда осындай бір таптауырын түсінік бар. Әрине, кез келген қазақ мұны жаңсақ екенін жақсы біледі. Бірақ оны дәлелдеп, ашып айтып, қызылкеңірдек боп жатпайды тағы. Өйткені қазақта айтылатын сөз бар, айтылмайтын сөз бар. Айтқызбай түсініп алу керек сөздер де бар.

Оған қоса, сөзді пір тұтатын қазақтың бос сөзге де жаны қас. Бірақ ұлттық менталитетінен ажырап қалғандарға мұны түсіну қиын. Иә, 70 жылда қазақтар қатты өзгерді. Бір-бірін түсінбейтін хәлге жетті. Тарих қойнауына кетіп бара жатқан кеңес заманы салған сүрлеуден шыққысы жоқ қазақтар да бар арамызда. Бар деген аз, ондайлар көп.

Көбіне солар өткенді көксеп, ұлттың бұрынғысын жоққа шығарып әлек. Баласын орыс мектебіне сүйрелеп жүргендері қаншама? Ондайда жүрегің шым етіп, ішің ашиды. Сондай кезде еріксіз айтқың келеді. Әл-Фараби, басқасы демей-ақ қоялық. Сауатсыз болса қазақтар, сол заманның билігі шала бүлініп, Шәкәрімді құдыққа лақтырып, неге еңбектерін өртеді? Көзі ашық Алаш көсемдеріне неге қырғидай тиді дегің келеді?

Жоқ, жойылып кеткен жоқ. Тауға тықты, қырға тықты. Сол көне еңбектермен сусындаған тау қазағы - малшы қазақ институттан білім алған академиктердің өзін жаңылдыратын болды...

Бүгін әлем мойындаған қазақтың толеранттық қасиеті өздігінен пайда болды дейсіздер ме? Қаншама этносты жеріне, жүрегіне сыйдыру үшін де сауат керек. Кез келген философ-ғалым айтып бере алады, шексіз бейбітсүйгіштік тек сауатты әрі текті ұлтта ғана болады. Иә, қазақ ұлты Шәкәрім, Абай еңбектерінде айтылатын Ақ Жүрек, Ақыл көзі, Имани болмыс деген қалыпқа туа салып, аяқ-астынан сап ете түскен жоқ қой. Бәріне ілім-біліммен келді. Қазақтың отбасының өзі бір интитутқа пара-пар. Келтірсе мысал көп. Бірақ біреуіне ғана тоқталайықшы. Мысалы, жеті атаға.

Әлем ғалымдары таң қалады бұған. Өйткені қанын осындай жолмен таза ұстаған басқа ұлт жоқ Жер бетінде. Ол бір керемет, таңғажайып дүние деп танылған. "Табиғи сұрыптау" тәсілі деп қана қарасаңыз, тағы да қателесесіз. Қазақта ұлт тәрбиесі осы жеті атадан бастау алады. Жеті ата – қазақтың тәрбиелі, текті ұлт екенін ешқандай ғылыми тұжырымсыз дәлелдейтін модель.

Оны біз айтпай-ақ шетел баяғыда біліп алған. Қыз алғысы келсе қазір шетелдіктер қазақтан алады. Бала асырап алғысы келсе, тағы да қазақтан алғысы келеді. Оның түпкі себебі осы - жеті ата. Жеті атаны сақтаған адам ұрпағында аты жаман ауру түрлері, генетикалық ауытқулар болмайтынын медицина әлдеқашан дәлелдеп берген. Иә, бүгін кез келген адам баласы үшін дүниеге сау ұрпақ әкелу өзекті.

Жеті аталық ұстаным, жеті атаға толмай қыз алыспайтын қазақи шежірелік жүйе. Ол – ата-тектің жалғасуын реттейтін қасиет. Сондықтан қазаққа жеті атасын білу міндет. Ал ата-ана үшін бұл - отбасылық үлгі-өнегенің әліппесі.  

Ата, Бала, Немере, Шөбере, Шөпшек, Немене, Туажат, Жекжат – осыдан кейін ғана қазақта қыз бен жігіттің қосылуына рұқсат берілген. Қазір жеті атасы толып кеткен рулар көп. Өйткені оны бөліп-жіктейтін адам жоқ. Ал бұрын жеті ата толысымен сол рудың ақсақалдары айналасындағы басқа руларға хабар беріп, өздерінің өскенін-өнгенін, қазақ халқына тағы бір ру қосылғанын жеткізген.  

Тіпті, ер жетіп отырған жігіт пен қыздың қосылуына рұқсаттарын да берген. Тойда боз бие сойылып,  үй болатын жастарды соның сүтімен шомылдырып, ру атын беріп, өсіп-өніңдер деп батасын берген. Сондай жолмен қазақ рулары көбейіп отырған.

Ал жеті атасын білмегендер не жетім, не шата болған. Тегі, қаны қандай екенін білмегендіктен ата-бабамыз мұндай адамдармен туыстық байланыс орнатқысы келмеген, сөйтіп шеттеткен. Есесіне генофонды таза ұстаған.

Генофон демекші, осы жеті атаның ұлт тәрбиесіндегі рөлі бойынша Ресейде ғылыми еңбек қорғаған, медицина және педагогика ғылымдарының докторы, профессор Советхан Ғаббасовтың жаңалығына бүгіндері "құда" түсушілер өте көп. Ал ғалым қазақтікі қазаққа ғана тиесілі деген принципте.

Бірақ, өкінішке қарай, оны тиімді пайдалана алмай жатырмыз. Неге дейсіз бе? Сол баяғы, ғылым мен білім саласындағы тұрақсыздықтар ғой. Оны қойшы, шетелдіктерді елеңдеткен бұл неғылған еңбек дерсіздер? Онда оған аз-кем тоқтала кетейік.

Қазақ ғалымының жаңалығы бүгіндері керемет деген Батыстың адам тәрбиесіне қатысы тұжырымдарын күл-талқан етеді. Сөйтіп Тән-Жан-Рух үндестігіндегі қазақ тәлім-тәрбие әдістемесін алға тартады. Бұған дамыған Азия елдері лап қойды. Соның ішінде Жапония әлі күнге аласұрып, ізденіп жатыр. Қазақтың қанын алды, шашын алды. Түрлі мықты құрылғыларымен зерттеп, қан тазалағын сақтаудың бұл оңтайлы жолы екеніне көздері жетті. Таң-тамаша олар мұнымен тоқтағысы жоқ енді.

Ақыл жағынан бабаларымыздың өздерінен асып түсетінін сөйтіп олар мойындады. Енді келіп, олар бізге тас кенеше жабысуда. Мақсаты - ескі-құсқы деп біз көзге ілмей жүрген – жеті ата секілді ұлттық құндылықтарымызды өз кәделеріне жарату.

Айтқандай, сырт ел көз сүзген ғалым жаңалығында адам тәрбиесінің 7 сатысы зерделенеді. Соның ең біріншісі – ұрық тазалығы. Екіншісі - ана құрсағындағы тәрбие. Міне, осы екі кезең бұрын әлемдік адам тәрбиесі ілімінде еш қарастырылмаған екен. Ал қазақтар, керісінше бұған ерекше мән берген.

Бірақ "бір күндері қазақтар ана тілін ұмытып қалады" деген ұрық тазалығын сонша қорғаған бабаларымыздың ойы түгілі түсіне кірмеген ғой. Ал, негізінен, жаңағы ілімдегі басты фактор – ұрық тазалығы мен ана тілі. Иә, ана тілі баланың болашағын, қандай адам боп қалыптасатынын анықтайды делінеді онда. "Қазақ тілінде сөйле, қазақша айт" деп шырылдап жүргендердің айта алмай жүргені негізі осы.

Ғалым еңбегінде: "тәрбиенің  іргетасы болып саналатын түйсіктік ақыл мен түйсіктік тәрбиенің 80%-і тек ана құрсағында ғана жетіледі. Оған қоса, санаға бағынбайтын ‑ Жанның 12 арнасы: түйсік – ұят – сүю – зерде – табиғи қабілет – мінез – жігер және ішкі бес сезім де (көкірек көзі, телепатия, дәм, ішкі сезіну, иіс) тек ана құрсағында  ашылады.

Міне бүгінге дейін, адамзат қауымы ‑ ана құрсағындағы тәрбиені білмегендіктен, нағыз құдіретті қасиеттер ашылмай, ұрпағымыз азғындаудың ауыр азаптарын тартуда?! Адамдағы Жан тәрбиесі мен Рух тәрбиесінің үндеспеуінен, ұрпақ жетер ‑ 6-шы және 7-ші Рассаның барлық сипаттары тоқырап тұр" деп жазады.

Демек, біздің бабамыз 6-шы және 7-ші Расса деңгейіне жеткен парасатты адамдар. Қазір біз соның инерциясымен келе жатырмыз. Басымыздан қанша нәубет өтсе де жойылмай...

Негізі, менің түсінігімде, сана модернизациясы, инновация деген осы. Осыған Үкімет назар аударса деймін. Жақсымызды жақсылап жарналамап, бүгінгі заманға лайықтап оны қайта қолданысқа неге енгізбеске дегің келеді мұндайда. Бұл аманатқа қиянат жасамайтын қазақтың бүгінгі ұрпағының міндеті деп санаймын.

Автордың пікірі редакцияның көзқарасын білдірмейді

11985
Кілт сөздер:
қазақ халқы, ата-бабалар, қазақ тілі, қазақ
Тақырып бойынша
Әлемнің 8 еліндегі қазақтар туралы фильм түсіріледі
"Қамығып отырмыз": Түркиядағы қазақтар Нұрсұлтан Назарбаевқа хат жолдады
Бекболат Тілеухан: текті өнерге ерекше күтім мен қамқорлық керек
Үркер сыйлығының сертификаты

Sputnik Қазақстанның екі тілшісі "Үркер" ұлттық сыйлығының шорт-парағына енді

8
Байқау 11 номинация бойынша өткізілуде, журналистерден барлығы 340 жұмыс келіп түскен

НҰР-СҰЛТАН, 22 маусым – Sputnik. "URKER-2021" Ұлттық бәйгесі номинанттарының шорт-парағы жарияланды. Оған сәйкес, Sputnik Қазақстанның тілшісі Ксения Воронина "Жылдың үздік репортажы", фототілші Владислав Воднев "Жылдың үздік фотосуреті" номинациясы бойынша тізімге енді.

Байқау 11 номинация бойынша өткізілуде, ал "Тәуелсіздіктің 30 жылдығына арналған үздік материал" номинациясы биылғы байқаудың жаңа номинациясы. Журналистерден барлығы 340 жұмыс келсе, солардың ішінде ең көп өтінім "Жылдың үздік сұхбаты", "Жылдың үздік танымдық материалы" және "Жылдың үздік аналитикалық материалы" номинациялары бойынша келіп түсті. Құрамына беделді журналистер, еліміздің шығармашылық интеллигенциясының өкілдері мене халықаралық медиаэкперттер енген қазылар алқасы үздік жұмыстарды анықтады.

Марапаттау рәсімі қарсаңында қазылар алқасының мүшелері ұлттық бәйге номинанттарын жариялады, шорт-параққа 44 номинант енді:

Жылдың үздік фотосуреті

  • Владислав Воднев Sputnik Қазақстан порталы
  • Мақсат Шағырбаев newsroom.kz порталы
  • Өмірбек Сансызбаев Massaget.kz порталы
  • Алихан Сариев Tengrinews.kz порталы

Жылдың үздік репортажы

  • Дина Литпин Adyrna порталы
  • Зарина Нокрабекова "Казахстанская правда" республикалық газеті
  • Ануар Абдрахманов BaigeNews.kz порталы
  • Ксения Воронина Sputnik Қазақстан порталы

Жылдың үздік аналитикалық материалы

  • Айбар Олжаев Nege.kz порталы
  • Жолдыбай Базаров "Егемен Қазақстан" газеті
  • Дина Имамбаева "Ақиқат" журналы
  • Азамат Галеев "Литер" газеті

Жылдың үздік журналистік зерттеуі

  • Ермекбай Заңғыров "Ана тілі" газеті
  • Рысбек Қыдырбек "Aiqyn" газеті
  • Дархан Нұрұмбетова BaigeNews.kz порталы
  • Юрий Масанов, Александр Воротилов "Курсив" газеті

Жылдың үздік сұхбаты

  • Жасмин Ризабекова STEPPE порталы
  • Тамара Вааль Vlast.kz порталы
  • Әлия Тілеужанқызы "Túrkistan" халықаралық газеті
  • Юлия Тен BaigeNews.kz порталы

Жылдың үздік танымдық материалы

  • Талғатжан Мұхаметбекұлы "ҚазАқпарат" халықаралық агенттігі
  • Өмірбек Сансызбаев Massaget.kz порталы
  • Алтынбек Құмырзақұлы "Қазақстан тарихы" интернет-жобасы
  • Мөлдір Мұқит STEPPE порталы

Радиостанциядағы үздік жоба:

  • "Қайырлы таң, Қазақ елі" "Қазақ" радиосы
  • "Новое утро" "NS" радиосы
  • "Жамбыл жолы" "Шалқар" радиосы
  • "Хроника Победы" "Алау" радиосы

Жылдың үздік жаңалықтар порталы:

  • іnbusiness.kz
  • informburo.kz
  • inform.kz
  • lsm.kz

Жылдың үздік газеті

  • "Курсив"
  • "TÚRKISTAN"
  • "Оңтүстік Қазақстан"
  • "Деловой Казахстан"

Жылдың үздік журналы

  • "Forbes Kazakhstan"
  • "Таң-Шолпан"
  • "Айгөлек"
  • "Ақиқат"

Тәуелсіздіктің 30 жылдығына арналған үздік материал

  • Рыиза Молдашева "Семей таңы" газеті
  • Лэйла Тастанова "Время" газеті
  • Альберт Ахметов zakon.kz
  • Айгүл Бисембинова "Вечерняя Астана" газеті

"URKER-2021" Ұлттық бәйгесінің жеңімпаздары 24 маусымда бұқаралық ақпарат құралдарының кәсіби мерекесі қарсаңында белгілі болады. Лауреаттарды марапаттау рәсімі "Қазмедиа" орталығында өтеді. Көрермендер марапаттау рәсімін urker-awards.kz ресми сайтынан тікелей эфирде тамашалай алады.

Жеңімпаздарға "URKER" естелік мүсіншесі және бір миллион теңге мөлшеріндегі ақшалай сыйлығы  табысталады.

Баспа, радио, интернет-журналистика саласындағы жетістіктері үшін берілетін қазақстандық ұлттық "URKER" сыйлығы талантты журналистер мен шығармашылық ұжымдарды анықтау, олардың кәсіби журналистиканы дамытуға қосқан үлесін мойындау және олардың шығармашылығына қоғамның назарын аудару мақсатында 2017 жылы тағайындалған.

8
Кілт сөздер:
журналистика, журналист, сыйлық
Абылай Балапанов

Мемлекет басшысы алматылық студентті марапаттады

18
Өзгенің өмірі үшін өз басын қатерге тіккен студент Абылай Балапанов құрмет грамотасымен марапатталды

НҰР-СҰЛТАН, 22 маусым – Sputnik. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Алматыдағы субұрқақта тоққа түскен адамдарды құтқарған студент Абылай Балапановты құрмет грамотасымен марапаттады.

"Мемлекет басшысы адамдардың өміріне қатер төнгенде көрсеткен асқан ержүректігі мен батылдығы үшін Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінің 2-курс студенті Абылай Балапановты Құрмет грамотасымен марапаттады", - деп хабарлады президенттің баспасөз хатшысы Берік Уәли өзінің Facebook парақшасында.

Абылай Балапанов өткен демалыс күндері Алматы қаласындағы субұрқақтардың бірінде тоқ соғып, зардап шеккен әйел мен екі баланы құтқарып қалған.

Оқи отырыңыз: Тоқаев кішкентай қазақстандықты құтқарған түрік дәрігерін марапаттады

Естеріңізге салсақ, Алматыда 19 маусымда субұрқақтардың бірінде екі қыз бен бір ересек адамды тоқ соқты. Оларды құтқарғандардың бірі – алматылық 19 жастағы Абылай Балапанов. Ол Сәтбаев атындағы қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінің 2-курс студенті. 

"Орындықта кітап оқып отырған едім. Бір кезде "помогите" деген дауыс шықты, көмекке шақырды. Артыма қарасам, сол маңға он шақты адам жиналып қалыпты. "Не болды?" деп жүгіріп бардым. Барсам, субұрқақтың ішінде адам бетімен жатыр. Екі кішкентай қыз бен бір әйел кісі етбетімен суға жабысып қалған екен", - дейді Абылай.

Айтуынша, ол бірінші қыздың анасын судан шығарған. Өзін тоқ соққанына қарамастан екінші рет жасөспірімді шығаруға ұмтылған.

"Анасын қалай құтқарғаным есімде. Суға түстім, бірден аяқтан жамбасқа дейін тоқ ұрды. Бірақ қатты ұрған жоқ. Содан анасының қолынан ұстап, шығарып алдым. Қызын құтқаруға барған кезде тоқ біріншіге қарағанда қатты ұрды. Тоқ ұрды да, суға құлап түстім. Денемді толық тоқ ұрып жатты. Субұрқақ тоқтаған кезде жиегіне барып отырдым. Сол кезде қасыма 40-50 жастағы үлкен аға келді де, "тоқ ұра ма?" деп сұрады. "Иә" дедім. Сол кісі ақырындап суға түсті де қызды аяғынан тартып шығарып алды", - деді Абылай оқиғаның қалай болғаны жайлы.

Абылай тоқ соққан әйелдің қызын құтқарған ер адам туралы ештеңе білмейтінін айтты.

"Екінші қыз есін біліп, жылап тұрды. Ол қыздың қолын тоқ соққан", - деді Абылай.

Субұрқақтағы келеңсіз жағдай

Алматыда сенбіде әйел мен екі қызды субұрқақ ішінде тоқ соқты. Субұрқақ жанында балаларымен бірге отырған Үкілай Бестай есімді алматылық оқиға орнынан кадрларды жариялады. Оның айтуынша, екі қызды электр тогы ұрған. Оларды шығарамын деп барған қыздардың біреуінің анасы да темірге жабысып қалған.

"Мен сияқты суға түсуге көп адамның жүрегі дауаламады. Сол кезде осы Абылай деген жігіт өзін тоқ соғып жатса да, кезек-кезек оларды судан шығарды", - дейді видео авторы.

Оның сөзінше, аман қалған қыздардың бірі Талдықорғаннан келген, анасының құрбысы лагерьден алып 4 баланы қыдыртып жүрген екен.

Кейіннен Алматы қалалық денсаулық сақтау басқармасы қыздардың жағдайы жақсы екенін, ал әйелдің жансақтау бөлімінде жатқанын, жағдайының ауыр екенін мәлімдеді.

18