Латын графикасына негізделген қазақ әліпбиін талқылау

Латын әліпбиі: ұлттық комиссия бірнеше нұсқаны қарап шықты

1260
(Жаңартылды 13:40 13.01.2020)
Әліпбиге қатысты басты талап – қазақтың әр дыбысына жеке таңба беру. Себебі "бір таңба – бір дыбыс" принципі сақталуы шарт

НҰР-СҰЛТАН, 13 қаңтар – Sputnik. Үкімет жанындағы ұлттық комиссияның өкілдері латын графикасына негізделген қазақ әліпбиінің бірнеше нұсқасын қарап шықты. Ал орфографиялық жұмыс тобы өз ескертуін жасады. Sputnik Қазақстан тілшісіне сұхбат берген комиссия мүшесі, Шайсұлтан Шаяхметов атындағы "Тіл-Қазына" ұлттық ғылыми-практикалық орталығының атқарушы директоры Ербол Тілешов әрбір нұсқаны жеке-жеке таныстырды.

1. "Bailatyn" жобасы. Онда классикалық латын әліпбиінің 26 әрпі толық қамтылған. Алайда қазақ тіліндегі барлық дыбысқа таңба берілмеген. Мәселен, "а" мен "ә" дыбысына ортақ бір "а" таңбасы енгізілген, "ү" мен "і" де солай. Ал "ө"-ні мүлдем алып тастаған.  

Тағы оқыңыз: Ғалымдар Тоқаевтың жаңа әліпбиге неліктен көңілі толмағанын түсіндірді

"Мысалы, "сан" деген сөзді жазғанда "сән" емес екенін қосымша режиммен түсіндіру керек. Ал "ә"-мен келетін сөздер көп қой. Жобада "о" таңбасы беріледі, бірақ "ө" жоқ. Сосын "ү" мен "і" мүлдем жоқ. Олардың бәрін ереже арқылы түсіндіреміз дейді. Ал ондай мыңдаған сөз бар ғой", - деді Тілешов.

Оның айтуынша, латын графикасының барынша ықшам әрі оңай нұсқасын жасауға тапсырма берілді. Ал ереже көп болса, жазу керісінше қиындап кетеді.

2. "Kazak Grammar" жобасы. Бұл нұсқаның тиімді бір тұсы – диграфтың жоқтығы. Авторлар умлаутты пайдаланған. Кемшілігі: "г" мен "ғ" дыбысына бір таңба. Сол сияқты "к" мен "қ" дыбысы тек "к"-мен ғана берілген.

"Сонда ертең түріктердегі сияқты "қ" дыбысы жойылып кетпей ме? Барлығы "ақ" деген сөзді "ак", "Ақсуды" "Аксу" деп айтса, таңбамызды жоғалтып аламыз ғой", - деп түсіндірді Тілешов.   

Бұдан бөлек, осы жобада әріптер ағылшын әліпбиінің тәртібімен орналастырған. Ал қазақ тілінің төл таңбалары аяқ жағында берілген. Кеңес мүшелері бұны тілге деген немкеттілік деп санайды.

3. Қуантқан Вановтың әліпби жобасы. Маңғыстаулық математик өз нұсқасында математикалық таңбаларды пайдаланған. Оның әліпбиінде 33 әріп бар.

"Бұл кісі ноқат қоймау үшін немесе төменгі жағын сызбау үшін таза математикалық-геометриялық таңбалармен шыққысы келген. Идея дұрыс. Бірақ мәтін жазғанда сөздері түсініксіз болып кетеді. Оған үйрену де оңай емес", - дейді Тілешов.

4. Ескендір Тасболатовтың жобасы. Автор өз әліпбиіне "ц" әрпін енгізген. Бірақ "ғ", "ң", "ш" мен "ч"-ға диграф берген. Сосын "и" мен "і-ні" тағы ортақ таңбамен көрсетіпті.

"Адамдар тағы шатасады ғой. Ол "интернет" пе? "Інтернет" пе? "Діректор" ма? "Директор" ма? Оған тағы қаптаған ереже болады. Ал "і" дыбысы жиі кездеседі. Өйтені тәуелдік септігінің бәрінде осы дыбыс тұрады. Кімнің? Ненің? "Менің", "сенің", осы сөздерді күнде айтамыз ғой. Ертең "мениң", "сениң" деп тағы шатасамыз", - дейді Тілешов.

5. Манас Сапарбаевтың жобасы. Негізгі кемшілігі: 8 диграф. Онымен мәтінді конвертер арқылы өткізгенде техникалық ақаулықтар шығады. Ал, ең бастысы, түркі халықтарында "бір дыбыс – бір таңба" қағидаты сақталмай отыр.

Комиссия мүшесі Ербол Тілешовтың айтуынша, бүгінде түркі халықтарының ішінде тек қарақалпақ пен қазақтың латын графикасында ғана диграф бар. Одан құтылу қажет. Қазіргі кезде қарақалпақтар да диграфтың ыңғайсыздық туғызатынын ашық айтып отыр.

6. Нұрлан Түлтебаевтың әліпби нұсқасы. Жобада 35 таңба бар, "х" дыбысына бөлек таңба берілген. Автор сирек таңбаларды да ұсынады. Бұдан бөлек, "и" мен "у" әрпін таратып жазу қажет дейді.

Комиссия мүшелері "и" мен "у" әрпін таратып жазуға қатысты мәселенің көптен бері көтеріліп келе жатқанын айтады. Осы уақытқа дейін біраз мақала да жазылды.

"Негізгі мәселе мынада, "и" мен "у"-ды ашып жазамыз ба, жоқ па? Мысалы, қазір біз "су" деген сөзді екі таңбамен жазып жүрміз. Ғалымдар екі дыбыстың ортасында естіліп тұрған "ұ" әрпін де жазуымыз керек дейді. Сонда "сұу" болады. Олай болса, екі әрпің үш әріп болады, яғни, біз тағы шұбалыңқылыққа жол береміз", - дейді Тілешов.

Ғалымның айтуынша, "и" мен "у" әрпін таратып жазбасақ та, естіліп тұрған дыбыстар жоғалмайды. Ал таратып жазу мәселесін орфоэпиялық сөздікте де көрсетуге болады.  

7. Студент Абзал Дәуренбекұлының жобасы. Автор өз әліпбиінде диграфпен қатар триграф та қолданған. Сосын "у" дыбысына латынның "w" таңбасын берген.

Ербол Тілешов "у" дыбысына "w" таңбасын беруге қатысты мәселенің көптен бері көтеріліп жатқанын жеткізді. Бірақ халықтың көзі оған үйренбеген. Мәселен, "университет" сөзі "wniversitet" деп жазылады.    

"Негізі, "у"-дың  өзінің халықаралық дыбысы бар. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев әліпбиді жетілдіру керек деп айтты ғой. Сол жетілдірудің бірі "у" дыбысына қатысты. Қазір "u" таңбасын "ұ"-ға  беріп жүрміз ғой. Оны өзінің "у"-на қайтару керек деп ойлаймын. Өйткені бұл – халықаралық тәртіп", - деп атап көрсетті Тілешов.

Сондай-ақ, Абзал Дәуребекұлы "ц", "ю", "щ" сияқты әріптерді де енгізіп, кирилл әліпбиін латын графикасында қайталап беру керек деп ойлайды.

Бұдан бөлек, ұлттық комиссияда Жандос Темірғали, Жанат Аймағамбетов және тағы бірнеше автордың нұсқасы қаралған болатын. Барлығына тіл мамандарының қорытындысы берілді.

"Бір таңба – бір дыбыс" керек

Комиссия мүшелері осы уақытқа дейін ұсынылған жобалардың артықшылығы бар екенін де айтып отыр. Соның бәрі қорытындыға енгізілді. Мәселен, "Bailatyn-да" орфоэпия заңдылығын транскрипция арқылы оқытуға болатыны көрсетілген. Диакритикалық таңбалар қолданылмаған. Бұл – оның артықшылығы. 

"Сол сияқты Қуантқан Вановтың әліпбиі халықаралық фонетикалық таңбаға сай келеді, диакритикалық таңбалар жоқ. Ол да жақсы ерекшелік. Бұдан бөлек, авторлар седильді пайдаланып, "ш"-ны "ç" деп белгілеген, ол да тиімді ұсыныс. Қазіргі түрікмен, түрік, өзбек мен әзербайжан әліпбиінде седильді қолданады", - дейді Тілешов.

Оның сөзіне қарағанда, жобаларды ұсыну жағынан нақты бір дедлайн жоқ. Президенттің тапсырмасынан кейін тіл комитетінде 20-дан астам жоба түскен. Бірақ қазіргі кезде ұсыныстардың легі саябырсыды.

Латын графикасындағы қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы
© Photo : ҚР президентінің ресми сайты
Латын графикасындағы қазақ әліпбиінің соңғы нұсқасы

"Әліпбиге қатысты басты талап – қазақтың әр дыбысына жеке таңба беру. Біз жаңа әліпбиге көшеміз деп, дыбыстарымызды шашып-төгіп алмауымыз қажет. Біз диграфтан да қашып отырмыз. Себебі "бір таңба – бір дыбыс" принципі сақталуы шарт. Әрине, умлаут, седиль, акут сияқты диакритикалық белгілерді алған аса тиімді емес. Таза латынның әліпбиімен шыққан жақсы. Бірақ қазақ тілінің төл дыбыстарын 26 таңбамен беріп шығу мүмкін емес", - деп атап көрсетті ғалым.

Осы орайда тіл маманы президенттің латын графикасын жетілдіруге қатысты тапсырмасын да түсіндірді. Оның ойынша, қазіргі нұсқаның кейбір кемшін тұстарын түзетсе, біраз мәселе шешіледі.  

"Президент Тоқаев ең алдымен қазіргі "акут әліпбиін" жетілдіру керек деді. Иә, кейбір таңбаларды өзгерткен дұрыс. Ол, әсіресе, диграфқа байланысты. Сосын "и" мен "і"-ге ортақ "i" таңбасын беруге қатысты мәселе бар. Біреуі түртілсе, екіншісі түртілмейді. Содан конвертер қазіргі әліпбидің 0,01 пайызын оқымай тұр. Негізі, ол 100 пайызға оқылуы қажет. Осыны түзететін болсақ, конвертер оқиды. Оған елдің көзі де үйреніп келеді", - дейді Тілешов.

1260
Кілт сөздер:
латын әліпбиі
Тақырып бойынша
"Көшеде латынша жазуға әлі ерте": ғалым қазіргі әліпбидің кемшіліктерін атады
"Баланың миын ашытпау керек": ғалымдар әліппені қайтаруға қатысты пікір айтты
Ғалым: парламентте ілініп тұрған латынша "Мәңгілік ел" сөзінде 5 қате бар - фото
"Табиғи әрі дұрыс процесс" Ресей елшісі қазақ тілі туралы ойын айтты
Латын әліпбиіне көшу тағы 10 жылға созыла ма - министрліктің жауабы
Тоқаев Назарбаев бекіткен жаңа әліпбиден олқылық тапты
Отырыста отырған депутаттар

Мәжіліс елді шулатқан заң жобасын кері қайтарып алды

7
Заң жобасымен жұмыс істеп жатқан парламент депутаттары мен өзге де ұйымдар нормаларды тағы бір мәрте қарап шығады

НҰР-СҰЛТАН, 27 қаңтар – Sputnik. Парламент мәжілісінің әлеуметтік-мәдени даму комитеті қоғамда шу туғызған отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заң жобасын кері қайтарып алу жайлы шешім қабылдады, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан.

Заң жобасын 2019 жылы президенттің жолдауынан кейін парламенттің бір топ депутаты әзірледі. Мемлекет басшысы елде отбасылық-тұрмыстық жанжалдың артып бара жатқанын мәлімдеген болатын.

Мәжіліс депутаты Ирина Смирнова Sputnik Қазақстан тілшісіне заң жобасы 10 айдан астам парламент қабырғасында талқыланып жатқанын  айтты.

"Жұмыс топтары заң жобасымен жұмысты тоқтатқан жоқ. Қазіргі заң – мүлде басқа құжат. Парламенттен бөлек, заң жобасымен тағы 55 ұйым жұмыс істейді. Қазір көбі депутаттарға жала жабуда, құжатта мүлде болмаған баптарды айтып жатыр", - дейді депутат.

Айтуынша, мәжілістің әлеуметтік-мәдени даму комитетінің төрағасы Жәмила Нұрманбетова заң жобасын кері қайтару және оның мазмұнын жетілдіру туралы шешім қабылдаған.

Тағы оқыңыз: Тоқаев қазақстандықтар қызу талқылап жатқан заң жобасына қатысты пікір білдірді

"Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің басшысы нормаларды тағы бір мәрте қарау және заң жобасына тағы бір рет тәуелсіз бағалау жүргізу үшін заңды қайтарып алды. Заң жобасымен жұмыс қанша уақыт қажет болса, сонша жалғасады", - деп нақтылады депутат.

Айта кетсек, отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заң жобасын парламенттің сегіз депутаты әзірлеген. Құжат балалардың құқығын қорғайды және тұрмыстық зорлық-зомбылықты азайтуға септігін тигізеді.

Жазаны қатаңдатудан бөлек, зорлық-зомбылық жасайтындарға емделуге мүмкіндік беріледі.

Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заң жобасы әлеуметтік желілерде қызу талқыға түсті. Құжатқа қарсы шыққандар көп. Десе де,  құқыққорғаушылар мен заңгерлер қазақстандықтарды отбасындағы зомбылықтан қорғауға мүмкіндік беретін заң жобасының қабылданғанын құптап отыр.

7
Кілт сөздер:
Ирина Смирнова, заң жобасы, Мәжіліс
Вакцина, коронавирус

Отандық вакцинаның құрамында не бар

6
Вакцинаның барлық құрамдас бөлігі басқа да вакциналарды әзірлеу кезінде пайдаланылады. Сондықтан сенімді компоненттерден тұрады, деді вирусолог

НҰР-СҰЛТАН, 27 қаңтар – Sputnik. Биологиялық қауіпсіздік ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғалымы, вирусолог, профессор Леспек Кұтымбетов отандық QazCovid-in вакцинасының құрамы туралы айтып берді, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан білім және ғылым министрлігінің ресми сайтына сілтеме жасап.

"Инактивті вакцинаны дайындау технологиясы қарапайым. Ол басқа вакциналарға қарағанда қауіпсіз әрі тиімді әсер етеді. Вакцинаны егу нәтижесінде мықты иммунитет қалыптасады. Мысалы, ауырып, кейін сауыққан адамда пайда болатын иммунитетпен салыстыруға болады. Инактивті вакцинаны дайындау үшін пайдаланылған компоненттердің басым бөлігі ондаған жылдар бойы ғылыми тұрғыда пайдаланылып келеді. Олардың зияны болмаған. Сондықтан біз QazCovid-in әзірлеу үшін вакцинаның инактивті түрін таңдадық", – дейді Кұтымбетов.

Оның айтуынша, вакцинаның барлық құрамдас бөлігі басқа да вакциналарды әзірлеу кезінде пайдаланылады. Сондықтан сенімді компоненттерден тұрады.

"Инактивті вакцинаның платформасы қауіпсіз. Халықтың көпшілігі вакцинаның құрамындағы компоненттерді басқа да вакциналар арқылы бұған дейін де қабылдаған. QazCovid-in препаратын әзірлеу барысында пайдаланылған жалғыз жаңа компонент – белсенді емес вирус", - деп атап көрсетті ғалым.

Айта кетейік, бұған дейін білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов, президенттің көмекшісі Ерлан Карин, Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев және Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің ректоры Талғат Нұрғожин клиникалық зерттеулерден тыс ерікті түрде отандық вакцинаны салдырған болатын.

6
Кілт сөздер:
коронавирус, вакцина
Тақырып бойынша
COVID-19-ке қарсы вакцинаны 5 жағдайда салдыруға болмайды – маман кеңесі
"Шешім қабылдаған жоқпын": министрлер мен депутаттар қандай вакцина салдыратынын айтты
Тоқаев қазақстандық вакцина салдырады
Қытайда пандемияға қатысты жасырын ақпарат белгілі болды
Алматыда эпидемиологиялық жағдай күрт нашарлады – Бекшин
Алматылықтар, архивтегі сурет

Алматы коронавирустың "қызыл" аймағында: жағдайға қатысты түсініктеме

0
Бірінші ақпаннан бастап жүргізілетін вакцинацияға байланысты ресейлік Спутник V вакцинасы жеткізіледі

АЛМАТЫ, 27 қаңтар – Sputnik. Алматы қаласы қоғамдық денсаулық басқармасының басшысы Нариман Табынбаев қаладағы COVID-19 статистикасы алаңдаушылық тудырып отырғанын айтты, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан тілшісі.

"Қаладағы эпидемиологиялық жағдай алаңдатуда. Алматы "қызыл" аймаққа енді. COVID-19 статистикасы сөзсіз алаңдаушылық тудыруда. Ауырғандардың күнделікті саны 130 адамнан төмен түспей тұр", - деді Табынбаев.

Қаланың бас дәрігері онлайн-брифинг барысында Алматыдағы инфекциялық стационарлардың 61%-і бос тұрғанын хабарлады. Сонымен қатар 5 145 төсек-орын резервте тұр.

"Қазір тәулігіне орташа есеппен 50-90 науқас емдеуге жатқызылып жатыр. Ал жансақтау бөлімінің 50%-інде науқастар жатыр, жалпы 120 реанимациялық төсек-орын бар", - деді ол.

Нариман Табынбаевтың айтуынша, бірінші ақпаннан бастап жүргізілетін вакцинацияға байланысты ресейлік Спутник V вакцинасы жеткізіледі.

"Қаңтардың соңында Алматыға вакцинаның 1 450 дозасы келіп түседі. Ақпанда алты мың доза және шілдеге дейін 150 мың доза алу жоспарланып отыр", - деді Табынбаев.

Ең алдымен коронавирус инфекциясын жұқтырған науқастармен жұмыс істейтін мамандарға вакцина салынады. Олар: жедел медициналық жәрдем қызметкерлері, инфекциялық аурухана мамандары, көпбейінді аурухананың қабылдау бөлімі қызметкерлері. Вакцина ерікті түрде салынады.

0
Кілт сөздер:
коронавирус, Алматы
Тақырып:
Коронавирус эпидемиясы
Тақырып бойынша
COVID-19-ке қарсы вакцинаны 5 жағдайда салдыруға болмайды – маман кеңесі
"Шешім қабылдаған жоқпын": министрлер мен депутаттар қандай вакцина салдыратынын айтты
Қытайда пандемияға қатысты жасырын ақпарат белгілі болды
Алматыда эпидемиологиялық жағдай күрт нашарлады – Бекшин
Отандық вакцинаның құрамында не бар