Қызылоба археологиялық ескерткіші

Алтын Орданың құпиялары: археологтар ежелгі кесененің орнын тапты

134
(Жаңартылды 18:36 26.10.2020)
Ежелгі кесененің жақсы сақталған кірпіш қабырғалары болашақта оны толықтай қайта қалпына келтіруге мүмкіндік береді

НҰР-СҰЛТАН, 26 қазан – Sputnik, Елена Бережная. Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданында Алтын Орда дәуіріне жататын археологиялық нысанды одан әрі зерттеу және сақтау жұмыстары жүргізілуде. Биыл пандемияға байланысты жұмыстың ауырлағанына қарамастан, археологтар суық ауа райы басталғанға дейін біраз ауқымды жұмыстың басын қайырды, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан.

Тарихтың жаңа парағы

Алтын Орда дәуірі тарихындағы жаңа, бұрын белгісіз болған парақты ашатын бірегей археологиялық ескерткіш Солтүстік Қазақстан мен Павлодар облыстарының шекарасында, Сілеті өзенінің төменгі ағысындағы, Уәлиханов ауданы, Береке ауылының маңында орналасқан.

Соңғы уақытқа дейін ортағасырлық қала мәдениетіне жататын археологиялық ескерткіштер Қазақстанның оңтүстігі мен батысында ғана белгілі болды. Солтүстік Қазақстанда орта ғасыр мәдениеті аз зерттелген. Өйткені бұл өңірде негізінен тас және қола дәуіріне қатысты археологиялық зерттеулер жүргізілген. Сондықтан Қызылоба кесенесі ғалымдар, археологтар, этнографтар үшін осы дәуірді зерттеуге мүмкіндік беретін сенсациялық жаңалық болып отыр.

Археологический памятник Кызылоба
© Sputnik / Елена Бережная
Қызылобадағы археологиялық ескерткіш

Ғалымдар Сілеті өзенінің аңғарынан құнды жәдігерлер табуға болатынын бұрыннан білген. Аймақта ортағасырлық сәулет өнерінің маңызды нысандары бар екендігі туралы алғашқы ақпаратты 1896-1903 жылдары Қазақстан аумағында жұмыс істеген тарихшы Федор Щербиннің статистикалық экспедициясына қатысқан қоғам қайраткері, журналист, этнограф Әлихан Бөкейханов қалдырды.

Экспедиция жұмысына қатысу барысында Әлихан Бөкейханов Қазақстанның экономикасы, этнографиясы мен мәдениеті туралы фактіге негізделген көптеген материалдарды жинақтады. Кейіннен зерттеу көптеген жарияланымда, соның ішінде 1907 жылғы "Батыс Сібір Императорлық орыс географиялық қоғамының (ИОГҚ) Семей бөлімшесінің жазбаларында" қолданылды. Оларда Қызылоба ескерткіші туралы айтылған. Сонымен қатар осы өзеннің жағасындағы күйдірілген кірпіштен жасалған басқа ескерткіштер туралы да мәліметтер бар.

Бұл жазбаларда жергілікті тұрғындардың кесенелерді жасырын түрде үй қажеттіліктері үшін бұзғаны айтылады. Әсіресе, ондағы кірпіштердің төртбұрышты және сапалы болғандығы туралы факт айрықша атап өтілді.

Сохранившаяся кирпичная кладка
© Sputnik / Елена Бережная
Алтын Орда заманына жататын жәдігердің сақталған кірпіші

Кейінірек, Қазақстан археология ғылымының негізін салушылардың бірі Әлкей Марғұлан да бұл аймақтарда қалашықтар мен кесенелердің болғандығы жөнінде өз еңбектерінде жазады.

Осы мәліметтер негізінде 2019 жылдың қыркүйегінде Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті Павлодар мемлекеттік педагогикалық университетінің "Margulan centre"-мен бірге археологиялық барлау жұмыстарын жүргізді. Зерттеулер "Margulan centre"-ді басқаратын, археология саласындағы белгілі маман Тимур Смағұловтың бастамасымен жүзеге асты.

Экспедиция нысанның сақталу дәрежесі және оған одан әрі археологиялық зерттеу жүргізудің қажеттілігі жөнінде мәліметтер алуды мақсат тұтты. Осылайша, археологтар өздері зерттеу жүргізе бастаған үйінділердің ортағасырлық кесененің орны болуы мүмкін деген байламға келеді. Сондықтан 2020 жылы қазба жұмыстары одан әрі жалғасты.

Үлкен археологиялық жетістік

Биылғы карантиндік шаралар мен қолайсыз ауа-райы тудырған қиындықтарға қарамастан, көрші облыстардан келген археологтар орасан жұмыс атқарды: олар 600 шаршы метрден астам жерге қазба жұмыстарын жүргізе отырып, жақсы нәтижеге қол жеткізді.

Археологтар кезінде отбасылық қабірхана болған үй-жайдың орнын тапты. Сондай-ақ, кесененің жоспар бойынша төртбұрышты пішінге ие болғандығын анықтады. Оның қабырғалары кірпіштен қаланған. Қабырға қалыңдығы орта есеппен 2,45 метрді құрайды. Бағана тұғыры үш қабат кірпіштен тұрғызылған.

Тимур Смағұлов Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданында ашылған жаңалық ғалымдарға жерлеу рәсімінің жеке ерекшеліктерін бағалауға ғана емес, сонымен қатар сәулет өнерінің дамуы туралы ауқымды идея алуға мүмкіндік беретінін атап өтті. Оның айтуынша, мұндай құрылыстарды тұрғызу кәсіби сәулетшілер мен құрылысшылардың ғана қолынан келген.

"Қабірлер табылған орынның ауданы 36 шаршы метрді құрайды, кесененің биіктігі 15-20 метрге жеткендіктен, алыстан көзге көрініп тұрған. Әрине, жергілікті ландшафтың сәні болған. Кейін бұл аумақ қаңырап қалған кезде, кесене бұзылып, үйіндіге айналған. Солтүстік Қазақстан мен Павлодар облысынан келген археологтар жұмыстарының арқасында бұл құрылыстың қалдығын тауып, қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік туды. Портал өте жақсы сақталған, кесененің қалған қабырғалары да өз орнында тұр. Бұл оны жақын арада толығымен қалпына келтіруге мүмкіндік береді", – дейді Тимур Смағұлов.

Оның айтуынша, қазіргі таңда жерсеріктік технологияларды қолдана отрып, қазба жұмыстарының 3D-үлгісі жасалған. Алайда, ол тек әсер тудыратын жай ғана үлкен көлемді сурет емес. Әрбір табылған зат өзінің географиялық орналасқан жеріне байланысты осы үлгіге енгізіледі. Содан кейін үлгі мұражайға беріледі.

Останки, найденные в археологическом памятнике Кызылоба
Қызылоба археологиялық есекрткішінің орнынан табылған жәдігерлер

Археолог былтыр әуеден жүргізілген барлау кезінде ескерткіштің арықпен қоршалғаны анықталғанын жеткізді.

"Ежелгі құрылысшылар мұндай арықты белгілі бір себептермен жасаған, – деп есептейді Тимур Смағұлов. – Ол жерасты суларын ағызу үшін қажет болды. Өйткені солтүстік климаттағы ылғал кірпіштің қауіпсіздігіне кері әсер етеді. Ал дренажды қамтамасыз ететін арық шұңқыр мұндай қатердің орын алмауына сеп болды. Бұл сәйкесінше, ескерткіштің осындай маңызды бөлігінің сақталып қалуына ықпал етуі мүмкін".

Бұрын Қоржынқұл болысының Ақмола ауданына қарайтын, қазіргі таңда зерттеліп жатқан ескерткіш орналасқан аумақта халық қоныстанбағанын атап өту қажет. Өйткені ол жер ауыл шаруашылығына жарамсыз деп танылған. Ғалымдар ескерткіштің сақталуында бұл да үлкен рөл ойнады деп болжайды. Себебі егер де жер жыртылса, ескерткіш бәлкім, жермен-жексен болып, оның орнын табу қиынға соғуы мүмкін еді.

Кесене ішінен кірпіштен жасалған құлпытастар астына салынған төрт қорым табылды. Ғалымдардың пікірінше, олар – 14-15 ғасырларда Қазақстан даласында өмір сүрген билеуші элитаның жерленген орындары. Алдағы уақытта ғалымдар ДНҚ нәтижелерін алу үшін археологиялық жәдігерлерге одан әрі зерттеу жұмыстарын жүргізеді.

Ученым предстоит дальнейшая исследовательская работа с останками для получения ДНК-результатов
© Sputnik / Елена Бережная
Ғалымдар ДНҚ нәтижелерін алу үшін археологиялық қалдықтарға одан әрі зерттеу жұмыстарын жүргізеді

"Біз кесененің Алтын Ордада Дунайдан Алтайға дейінгі аумақтағы жерлеу рәсімдерінің канондарына сәйкес келетіндігін көрдік. Қабірлердің орны батысқа бағытталған. Мұнда жерлеу рәсімдерінің іздері бар, мысалы, онда арабографиялық жазулары бар монеталар сақталған. Олар екі түрл рөл атқарды: бір жағынан тұмар ретінде әрі қасиетті әріппен жазылған басқа дүниелер сияқты марқұмды о дүниеге кететін кезде күзетеді деп саналған. Екінші жағынан, олар молшылық пен әл-ауқаттың символы ретінде қарастырылды: адамдар басқа әлемге, яғни о дүниеге кетер кезде ғибадат заттарын, зергерлік бұйымдарды және т.б. алуы қажет деп сенген", – дейді Тимур Смағұлов.

Ол ешкімнің қолы тимеген жерлеу орындарын табу археологтар үшін үлкен жетістік екенін атап өтті. Себебі археологтар ғана емес, ежелгі адамдар да мұндай қорымдарда басқарушы элитаның өкілдері жерленгенін жақсы білді және олар бұл құрылымдардың бағалы екенін түсінді. Сондықтан ортағасырлық кесенелер жиі тоналған, ал кейбіреулері тіпті бірнеше рет тоналатын болған. Қызылобада жүргізілген қазба жұмыстары бұл жердегі ескерткіштердің сол күйі сақталғанын көрсетті.

Алтыннан да бағалы

Қорымдардың бірін қазу кезінде, яғни, дәл қазіргі зерттеу кезеңі аяқталмай тұрып, ол жерден төрт күміс монета табылды. Кейбіреулер үшін бұл аз болып көрінуі мүмкін. Алайда археологтар мұндай байлыққа қатты қуанады. Мәселе, олардың бағалы артефакттер қатарын толықтыруында ғана емес. Қазба жұмыстары нәтижесінде табылған жалғыз монетаның өзі ғалымдарға ескерткіштің қай кезеңге жататынын анықтауға мүмкіндік береді.

Белгілі нумизмат П.Петровтың анықтамасы бойынша, монеталар XIV ғасырға жатады. Олар Сарай әл-Махруса қаласында – Алтын Орданың астанасында соғылған. Монеталардың бірінде 737 хижри күні, яғни біздің заманымыздың 1337 жылы деген жазуы жақсы оқылады. Яғни, бұл монеталар Өзбек ханның басқаруы кезінде айналымда болған. Демек, археологтар бұл ескерткіш Алтын Орданың гүлденген кезеңіне сәйкес келеді деп толық сеніммен айта алады. Ал Солтүстік Қазақстан үшін бұл XIV-XV ғасырлардың тарихи құнды парағын ашуға мүмкіндік беретін алғашқы археологиялық нысан.

Неизвестный науке политико-культурный центр Золотой Орды обнаружен в Северном Казахстане
© Sputnik / Елена Бережная
Күміс монеталар

Шынымды айтсам, біз бұл тарихи жәдігердің тұрғызылған уақытын тез әрі дәл анықтаймыз деп күтпеген едік, – деп мойындайды Тимур Смағұлов. – Себебі, табылған барлық архитектуралық нысанның тұрғызылған уақытын анықтау мүмкін болмай жатады. Бәлкім, сіз мұндай ескерткіштердің әдебиеттерде XIV-XV ғасырлармен, XIV-XVI ғасырлармен белгіленетінін оқыған боларсыз. Ал аталған ескерткіш өзінің нақты мерзімінің анықталуымен құнды болып отыр".

Сонымен қатар, ақша бұл жерлерде сауда қатынасының жақсы дамығанын байқатады. Осы маңда сауда-саттықтың дұрыс жолға қойылғанына басқа олжалар да дәлел бола алады. Олардың ішінде – түрлі-түсті шыныдан жасалған алтын сырға, сондай-ақ күмістен әзірленген екі сәндік бұйым, ою-өрнегі бар күміс айна.

Золотая серьга в виде вопросительного знака
© Sputnik / Елена Бережная
Сұрақ белгісі түріндегі алтын сырға

"Табылған артефакттер бізге сауда байланыстарының болғандығынан хабар береді, – дейді қазба жұмыстары кезінде табылған сырғаға зер сала қараған археолог, "Margulan centre"-ге қарасты "Ymai" халықаралық ғылыми-зерттеу зертханасының жетекшісі Татьяна Крупа (Украинадан шақырылған маман, Павлодарда екінші жыл жұмыс істейді). – Бұл зергерлік бұйымдар жасалған алтын жергілікті жерде өндірілуі мүмкін. Бірақ сырғаның шыныдан жасалған пирамида іспетті жапсырмасы Таяу шығыста жасалғанынан хабар берсе керек. Ал екінші шыны, бәлкім сириялық өндіріске тиесілі. Сонымен қатар, менің жорамалым бойынша, осы жерден табылған айнадағы мата қытай жібегі болуы мүмкін. Сондықтан бұл жерде Ұлы Жібек жолының бір тармағының жұмыс істеп тұрған деп айтуға толық негіз бар".

Татьяна Николаевна адамдар әрдайым қазба жұмыстары жүргізілген жерден алтынның табылған-табылмағанына қызығушылық танытады, дейді. Бірақ археолог үшін алтын ең маңызды дүние емес. Себебі ғалым үшін тот басқан темірге немесе тіпті кішкене шүберекке қарағанда, алтынның құндылығы аз. Өйткені олардан сол кездегі адамзаттың өмір сүру салты туралы туралы көбірек ақпарат алуға болады.

Создать такое сооружение могли только профессиональные архитекторы
© Sputnik / Елена Бережная
Мұндай археологиялық нысандарды тек кәсіби сәулетшілер ғана тұрғыза алған

Жаңа артефакттерді тапқаннан кейін уақытты бір минут та жоғалтуға болмайды. Мысалы, жәдігерлерді қазып алғаннан кейін жердің тіні тез кебеді және ыдырайды, мұндай кезде ақпараттың құндылығы жоғалуы мүмкін. Сондықтан Татьяна Крупаның дәл сол жерде уақытты оздырмай жұмыс істеуіне тура келеді. Сол үшін қазба жұмыстарының жанында далалық зертханалық фургон орналасқан.

Қазір маман қазба жұмыстары кезінде табылған темір ілгектердің не үшін қолданылғанын анықтап жатыр. Бәлкім, оларға кесенеге кіргізуді жеңілдету үшін ағаш жәшіктер ілінген болуы мүмкін. Бірақ бұл әзірге, ғалымдардың болжамы ғана.

Работать Татьяне Крупе приходится прямо здесь - около раскопок установлен фургон полевой лаборатории
© Sputnik / Елена Бережная
Татьяна Крупаға дәл осы жерде жұмыс істеуге тура келеді. Ал қазба жұмыстарының жанында далалық зертханалық фургон орналасқан

Сақтау және көрсету

Қазіргі уақытта қазба ескерткіштерді одан әрі зерттей түсу үшін оны сақтау жұмыстары басталды.

"Археологтар ашқан кез келген нысанның жойылу қаупі бар. Сондықтан да біз қазір қазба жұмыстарын келесі жылға консервациялаумен айналысып жатырмыз. Бірақ бұл тек уақытша шара. Бізге бұл өңірді әрі қарай зерттеу үшін толыққанды бағдарлама қажет. Ол нысанды одан әрі консервациялаудан бөлек, ғылыми және мәдени және туристік айналымға енгізуді қамтиды. Біз мұндай бағдарламаны қабылдау туралы мәселені Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары Ғани Нағыметовпен өткен кездесуде көтердік. Біз әріптестерімізбен бірге осындай бағдарламаны әзірлеуге ұсыныстар дайындап жатырмыз. Адамдар Алтын Орда мемлекетінің гүлденуі кезеңінде мұнда мықты өркениет болғанын білуі қажет", – деп есепейді Татьяна Крупа.

Орта ғасырға ашылған шымылдық

М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университетіне қарасты археологиялық оқу-ғылыми орталығының жетекшісі Анатолий Плешаков қазір орта ғасырдың шымылдығын ашатын сәт келгенін атап өтті. Ол Кеңес одағы тұсында бұл аймақта ортағасырлық кезеңнен хабар беруі мүмкін қазба жұмыстары ешқашан жүргізілмегенін, мұның еш жәрде айтылмайтын саяси және басқа да себептері болуы мүмкін екенін жеткізді.

"Қазба жұмыстары кезінде табылған жәдігерлер ортағасырдың біз білмеген құпияларын аша бастайды, – дейді ол. – Мен экспедицияларда 1968 жылдан бастап, осымен 52-ші далалық маусымда жұмыс істеп келемін. Осы уақыт аралығында орта ғасыр туралы мұндай ақпаратқа ешқашан қол жеткізген емеспін. Енді тарихтың бұл кезеңінің жаңа парағы ашылады".

"Орта ғасырларда жабайы адамдар Қазақстанның қазіргі аумағында көшіп, қонып жүрген деген пікір бар. Бірақ табылған мына бір сырғаға зер салыңызшы, қандай нәзік жұмыс. Сонда мұны жабайы адам істеген бе? Бұрын белгілі бір дәуір бірнеше даму кезеңдеріне бөліп қарастырылған: сонда бір кездері балықшылар, аңшылар болған, ал мал өсірумен, одан кейін егіншілікпен барынша білікті адамдар айналысқан. Егіншілікпен айналысқандар мал өсірушілерге қарағанда кәсіби тұрғыдан анағұрлым білікті болған деген пікір бар. Бірақ мен мұнымен мүлдем келіспеймін. Мұндай кәсіптер қатар жүріп отырды деп есептеймін. Тек бір жерлер мал шаруашылығымен айналысуға, енді бір жерлер егіншілікпен айналысуға барынша мүмкіндік берді. Яғни, бұл даму деңгейін көрсетпейді. Мен тарихшы ретінде өз студенттеріме бұл жердегі ортағасырлық өркениет еуропалық деңгейде болғандығын айтып, түсіндіріп келемін. Біз жиі пікірлесеміз, тіпті қазақтардың өзімен дауласуға тура келетін кездер болады", – деп атап өтті Анатолий Плешаков.

Ол Уәлиханов ауданындағы Сілеті өзенінің аңғарынан әлі де көптеген қызықты олжаның табылатынына сенімді.

Неизвестный науке политико-культурный центр Золотой Орды обнаружен в Северном Казахстане
© Sputnik / Елена Бережная
Солтүстік Қазақстан өңірінен Алтын Орда кезеңіне жататын саяси-мәдени орталықтың орны табылды

"Биылғы қазба жұмыстары – біздің осы өңірдегі ортағасырлық ескерткіштерді зерттеудің алғашқы кезеңі ғана. Қазір олар бір ғана нысанды ашып, зерттеді. Ал бұл жерге жақын маңда кемінде тағы алты кесене бар. Оларға алдағы уақытта зерттеу жүргізу жоспарланған. Археологтар осы аймақтағы отырықшылық өмірден хабар беретін ескерткіштерді (тұрғын жайлар, өндірістік нысандар, пештер, арықтарды) зерттеуді жоспарлап отыр", – дейді Плешаков.

Мысалы, археологтар бөгеттер мен арықтар түріндегі ежелгі суару құрылымдарының іздерін анықтаған.

"Тұтас қалашық орнының табылуы – ортағасырлық қала мәдениетінің бірегей ескерткіші. Алдын ала мәліметтер бойынша, Алтын Орда кезеңіне жататын ескерткіштердің аумағы Сілеті өзені аңғарында шамамен 15 шаршы шақырымды құрайды. Бір сөзбен айтқанда, бұл жерде жүргізілетін жұмыс ауқымды", – деп түйіндеді өз сөзін археолог.

134
Кілт сөздер:
Петропавл, археология, қазба жұмыстары, тарих
Тақырып бойынша
Қазақ археологиясының атасы: Әлкей Марғұланның туғанына биыл 115 жыл
Назарбаев "Шымкент ескі қалашығын" аралады
Қазақстанда тағы бір "Алтын адамның" жерленген жері табылды - фото
Петропавл орталығындағы су құбыры апатынан кейін қазба жұмыстары жүргізілді
Көне Сарайшық қалашығында археологиялық қазба жұмыстары қайта жанданады
Архивтегі сурет

"Қорқыныш бар": Ираннан көшіп келген қандастар неге алаңдайтынын айтты

570
Қандастар тарихи отанына неге оралғанын, солтүстіктегі ауылдарды не себепті таңдағанын және Ирандағы қиыншылықтар туралы айтты

НҰР-СҰЛТАН, 26 қыркүйек – Sputnik. Таяуда 20 отбасы Ираннан атажұртына оралды. Қазір қандастар Солтүстік Қазақстандағы үш елді мекенде тұрады. Баспана, мектеп, жұмыс жайы шешілді. Sputnik Қазақстан тілшісі тарихи Отанына жеткен этникалық қазақтармен әңгімелесіп, бүгінгі жай-күйі мен парсы еліндегі қандастардың тұрмысына қанықты.

Қуаныш пен қорқыныш

Ираннан атамекенге ат басын бұрған көшті 52 жастағы Хадиша Адай бастап келген. Екі ай бұрын ол Қазақстанға келіп, өңірлерді аралап, халықтың тыныс-тіршілігімен танысып қайтыпты. Иранға барғаннан кейін қандастармен көрген-білгенін бөліседі. Осылайша жиырма отбасының атажұртпен қауышуына түрткі болған.

"Әр қазақ әлемнің қай түкпірінде жүрмесін, ата-бабасының кіндік қаны тамған топыраққа оралуды армандайды. Біздің де ең басты арман-тілегіміз осы еді. Шынын айтсам, ел-жұртымды ауыстырып, өз туған еліме келгенде өте қуанышты едім. Бірақ, қазір қуанышпен қатар қорқыныш та бар. Болашағым қалай болар екен, мені қалай қабылдар екен, артымнан ілескен адамдардың одан арғы жағдайы не болады, сіңісіп кетер ме екен, өз балаларымның келешегі қандай болар екен деп уайымдаймын", - деді әңгімесін бастаған Хадиша Адай.

Хадиша Адайдың жұбайы – өзге ұлттың өкілі. Айтуынша, жолдасы Иранда қалған, ал өзі екі баласымен Отанына біржолата қоныс аударуға бел буған.

"Мен жас кезімде парсы жігітіне тұрмысқа шықтым. Одан бір ұл, бір қыз сүйдім. Бірақ, кейін өзім қазақтың келіні болмасам да, балаларымды қазақ қыламын деп шештім. Олардың қазақы ортада тәрбиеленгенін, болашағын Қазақстанмен байланыстырғанын қаладым. Оларды Қазақстанға әкелуді армандадым. Аллаға шүкір, арманым орындалды", - дейді қандас.

Қазір Хадиша Адай балаларымен Есіл ауданындағы Петровка ауылында тұрады. Иранда ұшақ жөндейтін инженер мамандығына оқыған 21 жастағы ұлы Петропавл университетіне ауысқан. Сабаққа онлайн қатысады. Ал 15 жастағы қызы мектепке барып жүр. Екеуі де Иранда тұрғанда қазақ тілі мен орыс тілін онлайн оқып, меңгеріп алған.

Үкіметтің жұмысына кірмеймін

Хадиша Адай Иранда парсы тілі мен әдебиетінен университетте жиырма бес жыл сабақ берген. Кейін өз еркімен зейнетке шыққан. Үйде бос отырмай, кәсіптің көзін табады. Табиғи маталардан ерекше дизайнмен плащ тігіп сатады. Ісі өрге домалап, екі дүкен ашады. Алаша мен табиғи теріні қосып, сырт киімдерге келістіріп, сөмке тігуге кіріседі. Алайда былтыр пандемия басталып, дүкендерін жабуға мәжбүр болған. Тауарларын онлайн сатуға көшкен.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от SPUTNIK|ҚАЗАҚСТАН (@sputnik_kz)

"Бір күні ойыма тағы бір идея сап ете түсті. Қойдың жүнінен кілем тоқып, оны қазақтың ою-өрнегімен нақыштап безендіру. Солтүстіктегі ауылды таңдаған себебім де осы. Біріншіден, Қызылжардың әсем табиғаты баураса, екіншіден, ата-бабамыздан мұраға жеткен қолөнерді қайта дамыту", - деді ол.

Айтуынша, үкімет елге оралған қандасқа жұмыс ұсынған. Бірақ Хадиша Адай өз кәсібін ашуды құп көріпті.

"Үкіметтің жұмысына кіремін деген ой болған жоқ. Мен өзім кілеммен айналысамын деп шештім", - деді алдағы жоспарын бөліскен әйел.

Отанға келіп, отын жардым

"Ауыл ішінде Қазақстан бәрін елге шақырып жатыр екен деген әңгіме тарады. Рас-өтірігін білу үшін көшті ұйымдастыратын адамдардың телефонын сұрастырдым. Қоңырау шалсам, Хадиша Адай деген апай екен. Ол кісімен сапар жайлы ұзақ сөйлестік, ақылдастық. Үйге келіп, жолдасыммен де кеңестім. "Балаларды туған жерге апарайық, өз топырағында, өз қандастарының ортасында жүрсін, тілін жоғалтпасын" дедім. Жарым да қарсылық танытпады. Сөйтіп, әрі-бері ойланып, ақыры көшуге бел будық", - деп еске алды Ираннан әйелі және төрт баласымен атажұртқа оралған 35 жастағы Нәжіп Қазақ.

Нәжіп отбасымен Қазақстанға осыдан бес-алты жыл бұрын қыдырып келген. Айтуынша, Ақтауда туыстары тұрады. Парсы елінде туып-өссе де, тарихи отанға оралуды бұрыннан ойлап жүрген. Биыл сәті түсіп, қандастар туған топыраққа аяқ басты.

Ираннан қоныс аударған қандастар
© Photo : Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының СҚО филиалы
Ираннан қоныс аударған қандастар

"Ұшақ әуежайға қонғанда, жүрегімді қуаныш кернеді. Атажұртыма шынымен оралғаныма сене алмадым. Шыны керек, екі көзім жасқа толды", - дейді Нәжіптің әйелі Махтаб Шадкам.

Бұл отбасын әкімдік Есіл ауданының Николаевка ауылына жіберді. Қандастар ақшалай көмек пен жұмысқа құжат тапсырып қойған.

"Үш бөлмелі үй берді. Ваннасы, дәретханасы ішінде. Ауыл адамдары бізді жылы шыраймен қарсы алды, халқы маған қатты ұнады. Бауырым деп сыйлап жатыр. Ауылда бидай егіледі, мал бағады. Өте жайлы жер екен", - дейді Нәжіп Қазақ.

Қыста қар көрмейтін Иран қазақтары күздің қара суығынан пеш жағып жылынып отыр.

"Иранда қыста жаңбыр жауып, аздап жел соғады. Жылдың қалған мезгілінде күн ашық. Мына жақта адамдар белге дейін қар келеді дейді. Соны естіп, шошып кеттім. Өз ақшама отын сатып алдым. Енді оны жару керек. Бүгінге дейін отын жарып көрмеп едім. Отанға келіп, отын жарып жатырмыз", - деп күлді Нәжіп.

Егін ектім, нан пісірдім, мал бақтым

Нәжіп Қазақ Иранда Горган қаласынан 35 шақырымдағы Бендер-Түрікменде тұрған. Айтуынша, этникалық қазақтардың дені сол елді мекенде шоғырланған.

"Иранда менің екі-үш жұмысым болды. Нан пісіретін наубайханам бар еді. Қол астымда төрт бала істейтін. Оны ініме тапсырып кеттім. Сосын бидай, арпа егетінбіз. Ағаммен бірге он жылдай мал да бақтық. 400-500 қой ұстадық. Бірақ кейінгі жылдары Иранда жем-шөп қымбаттап, қой басын азайттық. Біразын сатып жібердік", - дейді ол.

Оқи отырыңыз: "Ауғанстанда көп қазақ қалды": атажұртқа оралған қандастар нені түсінгенін айтты - видео

Нәжіп Қазақ енді солтүстіктің шөбі шүйгін, құнарлы жайылымында мал ұстап, егін еккісі келеді.

Айтуынша, Бендер-Түрікменде әкесі көзі тірісінде тұрғызған мешіт бар. Бүкіл қазақ сол мешітке баратын көрінеді.

"Бәрін тастап, Қазақстанға көшуге бел байлағанда, ештеңеден қорыққан жоқпын. Өйткені ол жақта қазақ мектебі жоқ. Барлық қазақ баласы парсы тілінде оқиды. Бірақ сонда да ана тілімізді жоғалтпадық. Өзге ұлттан қыз алып, қыз бермейміз. Беташар, келін түсіру, Наурыз мейрамы – ата-бабамыздан қалған салт-дәстүрлер сақталған", - деп атап өтті қандасымыз.

Ирандағы қазақ жастарының проблемасы

Хадиша Адайдың айтуынша, Иранда тек қазақ жастары ғана емес, бүкіл ұлт өкілдері жұмыс таба алмай қиналып жүр. Оған коронавирус індеті де себеп.

"Иранда көп фабрика тоқтап, тауарлар шетелге шықпай қалды. Ел экономикасы біраз қысым көрді. Оқыған мамандар жұмыссыз жүр. Тағы бір қиыншылық, өкінішке қарай, Иран қазақтарының арасында жас жігіттер мен балалар есірткіге құмар болып жатыр. Ана тіліміз жойылудың аз-ақ алдында. Қазір 10-15 жастағы балалар қазақ тілінде таза сөйлей алмайды", - деп қапаланды этникалық қазақ.

Ал Нәжіп Қазақ Ирандағы қазақ жастарының жат ағымның жетегіне еріп кетуіне алаңдады.

"Жастардың жоғары оқу орындарында тегін оқуға мүмкіндігі жоқ. Содан екі қолға бір күрек таба алмай, теріс жолға түсіп кетеді. Бүкіл жерде сақалдылар бар. Олар жас балалардың ойы мен ұстанымын өзгертіп, өз қатарына қосады. Сөйтіп көп кісі қор болып жүр", - дейді ол.

Әйелдер еркін жүреді

Хадиша Адай Иранда ерлер мен әйелдердің құқықтары тең екенін атап өтті. Нәзік жандар хиджаб киіп, оранып жүретіні болмаса, еш қысым көрмейді.

Оқи отырыңыз: "Тамақ алуға ақшамыз болмады": Сириядан оралған қыздың әңгімесі – видео

"Мақтағаным емес, Иран тарихы терең, дамыған мемлекет. Қандай жұмыс істеймін десе де, әр әйелдің өз еркі. Әйелдер мен еркектердің ешқандай айырмашылығы жоқ. Қысым көрген жоқпыз, емін-еркін жүрдік. Тек хиджаб мәселесі бар. Енді әр үкіметтің өз заңы бар ғой. Оны қабылдауымыз керек. Өкініштісі, Иранда қазақ мектебі жоқ, мәдени жағынан жиналысқа рұқсат бермейді. Бірақ ата-бабамыздан қалған салт-дәстүрді сақтауға тырыстық. Үйде ата-анамыз тек қазақ тілінде сөйлеуге рұқсат беретін, парсы тілінде сөйлеттірмейтін", - деді ол.

Көктемде тағы 50 отбасы келеді

Нәжіп Қазақтың айтуынша, Қазақстанға көшкелі бері телефонына тыным жоқ. Ирандағы ағайын, жора-жолдастар хабарласып, қандастардың жай-күйін сұрастырып жатыр. Баспана берсе, атажұртқа қоныс аударатын ойлары бар.

Хадиша Адай Ираннан наурыз айында тағы елу отбасы көшіп келуді жоспарлап отырғанын жеткізді.

570
Кілт сөздер:
Иран, этникалық қазақ, қандастар
Иманбек Зейкенов

"Ол арсыздықтың шегі": Иманбек өзінің құрметіне ескерткіш орнатуға қатысты пікір білдірді

394
(Жаңартылды 14:17 26.09.2021)
Өзіңнің құрметіңе ескерткіш орнатуды сұрау – арсыздықтың шегі және өз-өзіңді тым жоғары бағалау деп есептейді қазақстандық диджей

НҰР-СҰЛТАН, 26 қыркүйек – Sputnik. Қазақстандық диджей Иманбек Зейкенов туған жері Ақсу қаласында өзінің құрметіне ескерткіш орнату ұсынылғаны туралы жаңалыққа түсініктеме берді.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Это Павлодар, детка 🤷🏼‍♂️ (@pavlo.detka)

Иманбек Instagram-да арнайы тікелей эфирге шығып, бұл жаңалықтан кейін әлеуметтік желіде сынайтындар көбейіп кеткенін айтты.

"Елдің жазғанын оқиын деп парақшамды ашсам, мені жек көретіндер шыға келеді. Ешкімге тиіспесем де: "Сен соншалықты кім едің?" дейді. Маған шынымен де ескерткіш орнататын болса, ұят болады. Жоқ, маған ешкім ескерткіш орнатайын деп отырған жоқ. Біз граммофонның мүсінін жасағымыз келді ("Грэмми" - Sputnik)", - деді Иманбек.  

Диджей тікелей эфирдің видеосын сақтап қоймады, бірақ оны павлодарлық пабликтердің бірі жариялады.

Иманбектің айтуынша, шамамен бір ай бұрын әкімдіктен қоңырау шалып, "беделді музыкалық байқауда жеңіске жетуіңіздің құрметіне Ақсуда монумент орнатсақ қалай қарайсыз" деп сұраған. Әңгіме граммофонның үлкен мүсінін орнату туралы болған.

"Егер сіздерге қиын болмаса, орната беріңіздер, бұл керемет қой, шынымды айтсам, маған бәрібір дедім. Журналистерді жек көремін – олар басқаша жеткізіп, мәселенің өңін айналдырып жіберді, енді адамдар өзіне ескерткіш орнатылғанын қалайды екен деп ойлап жатыр. Мен көзі тірісінде ескерткіш орнатылған бір адамды ғана білемін – ол Нұрсұлтан Әбішұлы, тұңғыш президент", - деді әртіс.

Ол ешқашан ескерткіш орнатуды сұрамайтынын, оны айналасындағы адамдардың бәрі білетінін атап өтті.

"Маған ескерткіш орнатуды сұрау – арсыздықтың шегі және өзіңді тым жоғары бағалау деп есептеймін", - деп түйіндеді Иманбек.

Оқи отырыңыз:

394

Әбілхан Қастеев музейіне саяхат: жұртты тамсандырған туындылар фото

0
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Суретші Күлбатыровтың Опера және балет театры суреті
  • Күлбатыровтың Алматы көрінісі суреті
  • Алматы суретшілер көзімен көрмесі
  • Алматы суретшілер көзімен көрмесі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Балықшы қыз терракотасы
  • Салихитдин Айтбаевтың Бақыт туындысы.
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев туындылары
  • Әбілхан Қастеевтің Таудағы мұз айдыны туындысы
  • Қапшағай су электр станциясы туындысы
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
Қазақстан Республикасының мемлекеттік Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі 1976 жылы Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркемсурет галереясының және республикалық қолданбалы өнер музейінің қоры негізінде қаланған

Музейге 1984 жылы қаңтарда Қазақ КСР халық суретшісі Әбілхан Қастеевтің есімі берілді. Қазір мұнда Қазақстанның бейнелеу өнері, Қазақстанның қолданбалы өнері, шетел классикалық өнері, жаңа дәуірдегі шетел өнері, қайта қалыпқа келтіру, көрме және экспозиция, насихаттау және экскурсиялық қызмет көрсету, ақпарат және баспа ісі ғылыми орталықтары бар. Сондай-ақ сурет өнерінің түрлі жанры музей сөрелерінен орын тепкен.

Музейге аты берілген Әбілхан Қастеев – Қазақстанның бейнелеу өнер тарихында өшпес із қалдырған дарынды тұлға. Қастеевтің шығармашылығы жан-жақты, сан қырлы. Ол қазақ халқының белгілі тұлғалары Шоқан Уәлихановтың, Абай Құнанбаевтың, Жамбыл Жабаевтың, Амангелді Имановтың портретін бірнеше рет салған. Музейде Қастеев туындылары бөлек залда тұр.

Сонымен қатар қазір музейде Алматының туған күніне орай "Алматы суретшілер көзімен" көрмесі өтіп жатыр. Ол жерде қала суретшілері мегаполистің көрікті жерлерін қағазға түсірген туындылары қойылған.

Сондай-ақ суретші Николай Константинович Рерихтің "Рухтың шыңдары" көрмесі ашылған. Оның туындылары таудың алып шыңдарына ұмтылу, рухани даму ізденістеріне шақырады. Рерихті туындыларына қарап "Тау шебері" деп атаған. Себебі ол Гималайдың жан дүниесін ашып көрсеткен.

Музейде қандай туындылар бар екенін Sputnik Қазақстан фотолентасынан көріңіз.

0
  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Қазақстан Республикасының мемлекеттік Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі 1976 жылы Шевченко атындағы Қазақ мемлекеттік көркемсурет галереясының және республикалық қолданбалы өнер музейінің қоры негізінде қаланған.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Музейге 1984 жылы қаңтарда Қазақ КСР халық суретшісі Әбілхан Қастеевтің есімі берілді.

  • Суретші Күлбатыровтың Опера және балет театры суреті
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Қазір көрмеде Алматының туған күніне орай "Алматы суретшілер көзімен" көрмесі өтіп жатыр. Ол жерде қала суретшілері мегаполистің көрікті жерлерін бейнелеген. Фотода: суретші Күлбатыровтың "Опера және балет театры" суреті.

  • Күлбатыровтың Алматы көрінісі суреті
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Күлбатыровтың "Алматы көрінісі" суреті. Онда Алатау, Көктөбе мұнарасы мен "Қазақстан" қонақ үйі бейнеленген.

  • Алматы суретшілер көзімен көрмесі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Суретші Омышев Алматының орталық мешітін салған. Туынды Алматының туған күніне орай "Алматы суретшілер көзімен" көрмесіне қойылған.

  • Алматы суретшілер көзімен көрмесі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    "Алматы суретшілер көзімен" көрмесі 19 қыркүйекте ашылды, ол 3 қазанға дейін жалғасады.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Музейге келіп жатқан адам көп. Эстетиканы жақсы көретін жастар мұнда арнайы келіп, фотосессия жасайды.

  • Балықшы қыз терракотасы
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Музейде әртүрлі жанрдағы өнер туындысын тамашалауға болады. Арасында мүсін де, портрет те, натюрморт та бар. Фотода: "Балықшы қыз" терракотасы

  • Салихитдин Айтбаевтың Бақыт туындысы.
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Салихитдин Айтбаевтың "Бақыт" туындысы.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Музейде Қазақстанның бейнелеу өнері, Қазақстанның қолданбалы өнері, шетел классикалық өнері, жаңа дәуірдегі шетел өнері, қайта қалыпқа келтіру, көрме және экспозиция, насихаттау және экскурсиялық қызмет көрсету, ақпарат және баспа ісі ғылыми орталықтары бар.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Әбілхан Қастеев – Қазақстанның бейнелеу өнер тарихында өшпес із қалдырған дарынды тұлға. Қастеевтің шығармашылығы жан-жақты, сан қырлы. Ол қазақ халқының белгілі тұлғалары Шоқан Уәлихановтың, Абай Құнанбаевтың, Жамбыл Жабаевтың, Амангелді Имановтың портретін бірнеше рет салған. Музейде Қастеев туындылары бөлек залда тұр.

  • Әбілхан Қастеев туындылары
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Әбілхан Қастеев туындылары

  • Әбілхан Қастеевтің Таудағы мұз айдыны туындысы
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Әбілхан Қастеевтің "Таудағы мұз айдыны" туындысы. Суретші Медеу мұз айдынын 1955 жылы салған.

  • Қапшағай су электр станциясы туындысы
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Әбілхан Қастеев "Қапшағай су электр станциясы" туындысын 1972 жылы салған.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Музейдегі орыс өнер коллекциясы 17 ғасырдан бастап 1917 жылға дейінгі аралықтағы өнер туындыларын қамтиды.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Музейдегі орыс өнері залындағы туындылар

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейіне келушілер

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Қаламгер Мұхтар Әуезов бюсті

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Музейде Николай Константинович Рерихтің "Рухтың шыңдары" көрмесі өтіп жатыр. Оның туындылары таудың алып шыңдарына ұмтылу, рухани даму ізденістеріне шақырады.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Рерихтің туындылары. Қылқалам шеберінің символдық мәнге ие, сондай-ақ түрлі сюжеттік композициялары ұсынылған.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Рерихті туындыларына қарап "Тау шебері" деп атаған. Себебі ол Гималайдың жан дүниесін ашып көрсеткен.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Қазақ ақыны Олжас Сүлейменов бейнеленген туынды қазақ өнері залының көркі болып тұр.

  • Әбілхан Қастеев атындағы өнер музейі
    © Sputnik / Тимур Батыршин

    Күләш Байсейітова, Қыз Жібек суреті де қазақ өнері залының сұлулығын арттырып тұрған туындылар.

Кілт сөздер:
фото