Төреғали түрік әншісіне қазақ елі атынан домбыра тарту етті

Төреғали Төреәлі туралы қызықты деректер

5885
"Ұлы дала баласы" лақап атымен танымал қазақтың сүйікті әншісі Төреғали Төреәлінің өмірбаянын Sputnik дерекқорынан оқыңыз

Төреғали Төреәліұлы Əлиханов 1992 жылы 14 қазанда Қызылорда облысының Байқоңыр қаласында туған. Алматы қаласындағы Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясының колледжін актер мамандығы бойынша тәмамдаған (2009—2011). Ақындармен айтысып жүріп, эстрадаға ауысқан Ұлы дала баласы – бүгінде қазақ халқының ерке әншісі, ұлттық нақыштағы әндерімен ел жүрегін жаулаған қазақтың "Төреші".  

Төреғали Төреәлінің отбасы 

Төреғали Төреәлі
© Photo : әншінің әлеуметтік желідегі парақшасынан

Әкесі Төреәлі Төлепов – әншінің продюсері. 

"Менің өмірге де, өнерге де келуіме тікелей себепкер болған әкем Төреәлі Төлепов. Қазір мен келе жатқан жолмен ол кісі де бұрын жүріп өткен. Ол да ақын, сазгер, шама-шарқынша ән айтады. Үш жасымнан бастап қасына ертіп жүрді", — деген еді Төреғали сұқбаттарының бірінде. 

Ал анасы Аягөз Төлепова – орыс тілі пәнінің ұстазы. Десе де, мансап қумай, бар ғұмырын үш баласының тәрбиесіне арнаған. 

Төреғали – үйдің үлкені, Фариза және Дина есімді екі қарындасы бар. Екеуі де өнерден алыс емес, Фариза скрипкада ойнаса, Дина ән айтады екен. 

"Ұлы дала баласы" үйленген, бүгінде екі қыздың әкесі. 

Төреғалидің есімін азан шақырып, әжесі қойған. Бірақ "ұлымның аты Төреғали болса екен" деп әкесі қайта-қайта өтініш жасаған көрінеді. 

Айтыскер ақын неге әншілікке бет бұрды?

Әншінің айтуынша, 5-6 сыныпта оқып жүрген кезінде оқушылар айтысына қатыса бастаған. 

"Ол кезде әкем үйдегі теледидарға видеокасетаға тек айтыс қоятын. Далада ойнап жүрсем, "айтыс болып жатыр, кел" деп шақыратын. Айтыстың не екенін білмесем де, әкемнің көңілін қимай, жүгіріп келетін едім", — деп еске алады балалық шағын Төреғали.

Негізгі мамандығы – ән салатын актер. Т.Жүргенов атындағы Өнер академиясын музыкалық драма бойынша бітірген. 

"Бұған дейінгі арман, мақсатым – айтысқа шығу, өзімнің ақындық қырымды байқату болатын. Армандасаң, соған жету жолында еңбектенсең, армандар орындалады екен. 3-4 сыныптарда менен келіп: "Кім боласың?" – деп сұрағандарға: "Айтыскер ақын боламын"дейтінмін. Біздің Байқоңырда балалардың бәрі ұшқыш болғысы келетін. Есім бір кіріп, бір шығып жүргенде ақын боламын дегенді Құдай аузыма салған шығар, бәлкім. Әншілік те, ақындық та жаныма жақын. Екі өнерді бөліп жара алмаймын", — дейді Ұлы дала баласы сұқбаттарының бірінде. 

Үлкен республикалық айтыстарда 4-5 жылдай жүрген. Айналдырған төрт жыл ішінде 4 темір тұлпар мініп үлгеріпті. 

Айтыста жүріп, эстрадаға ауысқан кезде, бала кезден бергі досы, айтыскер ақын Қайнар Алагөзовтің сөзіне жазылған сазгер Шымберген Сүлейменовтің "Іздеме" әнін орындаған. 

Төреғалидің репертуарындағы әндердің жартысынан астамын айтыскер Қайнар Алагөзов жазған. Мәселен, "Бол жанымда", "Сүй, жаным", "Алло", "Төрешім", "Романтик" және тағы басқа.

Жұрт тіпті Қайнарды "Төреғалидің жекеменшік ақыны" деп атап кеткен. 

"Төреғалиді ешкім танымайтын кезде, мен танитын едім. Достығымыз бала кезден бері келе жатыр. Мен де, негізі, әнге сөз жазбайтын едім, маған шабыт берген Төреғали десем болады", — деген еді Қайнар Алагөзов бір сұқбатында. 

"Алло" әні төңірегіндегі дау 

2015 жылы қазақтың екі еркесі Төреғали мен Еркенің жұлдызын жағып,  бағын ашқан "Алло" әні қос әншінің араздасуына себеп болды. Диалог түрінде жазылған романтикалық ән көптің жүрегіне жол тауып, екі апта ішінде Youtube-те бір миллион рет қаралып, хитке айналған еді. Қазір аталған ән 35 миллион рет қаралған. 

"Алло" әнінен кейін қос жұлдыздың танымалдылығы одан сайын артып, көпшіліктің сүйіспеншілігіне бөленіп жүрген еді. Алайда қуаныш ұзаққа созылмады. Төреғалидің әкесі әрі продюсері Төреәлі Төлепов "Ерке Есмахан Төреғалидің арқасында танылды, қанша жыл сахнада жүрсе де, бұған дейін оны ешкім білмеді" деп мәлімдеме жасады. 

Осы сөздерден кейін Төлепов пен Еркенің сол кездегі продюсері Баян Мақсатқызының қарым-қатынасы бұзылды. Бұған қоса, "Алло"-ның жалғасы ретінде фильм түсіруді жоспарлап жүрген Баян Төреғалимен жұмыс істеуден үзілді-кесілді бас тартты.

Өткен жылы әнші Ерке Есмахан GAKKU арнасына берген сұқбатында оған "Алло" әнін орындауға тыйым салынғанын айтты. 

"Қазір бұл ән менің репертуарымда жоқ. Әннің авторы хит әнді басқа әншілерге сатқанына байланысты, менің енді орындауға қақым жоқ. Бірақ Төреғали басқа әншілермен бірігіп, орындап жүр", —деген еді ол. 

Шынымен де, осы даулы оқиғадан кейін қазақтың Төреші "Алло" әнін бірде түрік, бірде қырғыз, тіпті өзбек әншісімен қосылып шырқағаны ел есінде. 

Араға біраз уақыт салып, отандық БАҚ Төреғали мен Ерке қайта табысты деп елден сүйінші сұрады.

Павлодардағы концертінен қарияны қуған "Ұлы дала баласы"

Былтыр ел-елді аралап, концерт берген Төреғали Төреәлінің басы дауға қалды. 2017 жылдың 21 желтоқсанында Төреғалидің Павлодарда берген концертінде шу шықты. Әлеуметтік желілерде желдей ескен видеода әнші қарияға дөрекі сөйлеп, "Ұнамай ма? Шығып кетіңіз" деп зекіген болатын. 

"Ұлы дала баласының" бұл ерсі қылығын көрген тыңдармандар әншіні жерден алып, жерге салды. Тіпті Павлодар облысының билігі Төреғали Төреәліні  концерттерге шақырудан бас тартатынын мәлімдеп, мәдениет министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы даулы концертке қатысты шара қолданатынын жеткізген еді. Келеңсіз жайттан кейін әншінің әндері радиодан алынды. 

Біраз сөз естіп, жұрттың сынына іліккен Төреғали павлодарлық қариядан да, қалың қазақтан да талай рет кешірім сұрады. 

"Жүректеріңіздің кеңдігіне, пейілдеріңізге, патша көңілдеріңізге салып, ағайын, қате кеткен, ағаттық жасаған жерім болса, Алланың атымен сіздерден кешірім сұраймын. Менің жаныма қатты батып жатыр. Бірақ бас жарылған жоқ, қол сынған жоқ, ешкімді қорлап-зорлаған жоқпыз. Тек әдеттегідей басымнан сөз асыра алмадым, болды, балалығым шығар мүмкін, 25 жасқа толғандағы қалып қойған кішкентай шалалығым шығар. Жаным, ағайын, кешіріңіздерші. Үлкен кісіге олай деп сөйлегім келген жоқ. Он үште болса, баланың даналығы болады, алпыста болса да, шалдың шалалығы болады ғой. Сондықтан ол кісіні көрсем, міндетті түрде кешірім сұрар едім", — деп ақталған еді әнші. 

Тіпті, әлеуметтік желідегі парақшасында "мен енді өзгеремін деп" өлеңмен де кешірім сұрады. 

Десе де қызба мінезді, басынан сөз асырғысы келмейтінін жасырмайтын Төреғали 2016 жылы да журналистпен жанжалдасып, елді шулатқан еді. 

Келеңсіз оқиға Шымкенттегі "Назар текстиль" кілем фабрикасында болған. Фабрикаға ат басын бұрған жұлдыз он екі мың теңгеге кілем сатып алады, ондағы мақсат –  отандық өнімді танымал адамдар арқылы жарнамалау еді. 

БАҚ өкілдеріне сұқбат беріп жатқанда, журналистердің біріне Төреғалидің тұрысы ұнамай қалған. Көзілдірігін шешпей, екі қолын артына ұстаған маңғаз әншіден әлгі тілші камера алдында қолын түсіріп, сұқбат беруді өтінеді. Осы сәтте жас әнші дөрекі сөйлеп, ашулана бастаған. Бұған әншінің  әкесі, әрі продюсері қосылып, "Сендерді мұнда кім шақырды?" деп жағдайды одан әрі ушықтырып жібереді. 

Әкімдіктің шақыруымен келген журналистер әкелі-балалы өнер иелерінің неге мұнша бүлінгенін түсіне алмай дал болады. 

Бірнеше айдан кейін өзінің артық кеткенін түсінді ме, Төреғали өзі ренжітіп алған журналистен кешірім сұрады. 

Төреғалидің елден жасырып келген жары кім?

Отау құрғандарына үш-төрт жыл болса да, Төреғали Төреәлі бойдақпын деп, жарын елден жасырып келген еді. Былтыр күзде әншінің құпиясы ашылды. Эстрада жұлдызы 2017 жылдың 17 қазанында дүркіретіп той өткізіп, алғаш рет жары Толқынмен ел алдына шықты. 

Толқын Алматы облысы, Райымбек ауданы, Кеген ауылында туған. Отбасында бес ағайынды, үлкен әпкесі, үш інісі бар. ҚазҰУ-ды тәмамдаған, магистр. 

Келіншегімен үш жыл бұрын, 2014 жылы қарашада шаңырақ құрған. Қызды ұзатып әкеткен, неке қиылған, беташар жасалған. Бірақ түрлі себептермен үлкен тойдың реті келмепті. Көптен күткен той былтыр ғана жасалды. Төлеповтер отбасы тойға үш жүз қонақ шақырған. 

БАҚ өкілдеріне берген сұқбатында қазақтың Төреші әйелінің жұмыс істемейтінін айтты. 

"Қоғамға қыз балалардың жұмыс істегені керек те шығар. Бірақ, әйелдің өмірдегі ең басты мақсаты мен міндеті – үйде отырып нан жабу, бала табу. Оларға одан ауыр жүк жүктемеу керек", — деді ол. 

Бүгінде ерлі-зайыпты Томирис және Тоғжан есімді екі қыз тәрбиелеп отыр.

Сегіз қырлы, бір сырлы Төреғали немесе "Ұлы дала комедиясы"

"Қазақ қызға үйленем",  "Ай-хай, 25", "Ұлы дала баласы" атты талай шығармашылық кештерін өткізген әнші жігіт енді актерлік қырымен де танылмақ. 

Эстрада жұлдызы "Ұлы дала комедиясы" атты фильм түсірді. Басты рөлді де өзі сомдаған.

Жуырда Алматыда комедияның түсірілімі аяқталды. "Ұлы дала комедиясы" – арманға жету жолында талай сынақтан өтетін талантты жігіт жайында. Басты кейіпкерге қиындықты еңсеруге сәттілік пен махаббат көмектеседі.

Төреғали осы кинокартинаға арнап саундтрек жазған. Оны сазгер әрі әнші Ғазизхан Шекербековпен бірге орындады.

Әнші жаңа фильм қазан айында көрермендерге жол тартуы мүмкін екенін айтты. 


5885
Кілт сөздер:
Ұлы дала баласы, қазақ әншілері, өмірбаян, видео, Төреғали Төреәлі, Қазақстан
Тақырып:
Өмірбаяндар (111)
Тақырып бойынша
Әнші Төреғали комедиялық фильмде басты рөлді сомдады — видео
Төреғали туған күніне қандай тосынсый әзірлеп қойғанын айтты
"Әміре Төреғали сияқты болмайды". Продюсер не деп уәде берді?
Төреғали Төрәлінің әні астаналық әйелдердің толғағын жеңілдетеді
"Мен емес, елім кешірмейді" Төреғали Алтынбек Қоразбаевтың көңілін қалдырды
Есіңді жи, Төреғали: продюсер Жан Мұқанов әншімен арадағы кикілжіңді жайып салды
Жамбыл Жабаев

"ХХ ғасыр Гомері" деген бағаға ие болған Жамбыл Жабаев жайлы қызықты деректер

43
Жыр алыбы, ақын, суырыпсалма ақын, қазақ халқының ұлы перзенті Жамбыл Жабаев туралы деректерді Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Жамбыл Жабаев 1846 жылы 28 ақпанында Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының етегінде дүниеге келген. Ұлы жүздің шапырашты тайпасының екей руынан шыққан. Арғы аталары дәулетті болғанымен, Жамбылдың әкесі Жапа шаруа кісі болған. Кей тарихи деректе жыр алыбының әкесі туралы шоқпыт шапанды кедей болған деген сипаттама кездеседі.

"Қақаған қар аралас соғып боран,
Ел үрей - көк найзалы жау торыған.
Байғара, Жамбыл, Ханда мен туыппын,
Жамбыл деп қойылыпты атым содан", - дейді Жамбыл ақын.

"Мен киіз үйде өстім. Сол кездегі барлық қазақ балаларындай мені де көшкен кезде бесінмен ала жүрді", дейді ақынның өзі балалық шағы жайлы. Соған қарағанда ақын бала күнінде қоңырқай тірлік кешкен.

Жамбылдың туған нағашысы Жетісу өңіріне танымал әнші болған.

"Жетісудың даңқы асқан биі Бөлтірік Алатаудың баурайындағы ағайынды аралап келген екен. Сонда үлкен сөз өнері ортаға түсіп жатқанда даладан бір бала жүгіріп келген екен. Бірден барып Бөлтіріктің қолын алыпты. Сонда Бөлтірік баланың қолын ұстап тұрып, "атың кім, балам?" депті. "Атым - Жамбыл" деп жауап берген екен. "Атың Жамбыл болса, көкірегің даңғыл болар. Шырғалаңнан сөз келсе, шырқаушының өзі болар екенсің" деген екен", - дейді қоғам қайраткері Мырзатай Жолдасбеков.

Жамбылдың ақындық дарыны жас кезінен-ақ таныла бастаған. Бозбала шағынан ортасын ән мен жырға кенелтіп, көршілес қырғыз еліне де даңқы жайылған. Сол кезде көпшіліктің аузынан түспей жүрген Жамбыл Жетісудың дүлдүл ақыны Сүйінбайға жолығып, оның батасын алады.

Жамбыл "Шағым", "Жылқышы", "Шәбденге", "Сәт сайланарда", "Өстепкеде", "Патша әмірі тарылды", "Зілді бұйрық" сияқты өлеңінде елдің әлеуметтік саяси өмірін көрсеткен.

Жамбыл Жабаев шығармашылығының шарықтау шегі тоқсан жастан асқан шағына тура келеді. 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақстанның онкүндігінде шымылдығын Жамбыл ашты. 360 өнерпаз барған бұл мәдениет күндерінде жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың, әнші Күләш Байсейітованың абыройы асқақтады. Жамбыл сол жылы Еңбек Қызыл ту орденімен марапатталды.

"1936 жылдан бастап Жамбылдың аты орыс тілі арқасында шетелге де тарала бастады. Кеңес үкіметі сол кезде 75 жылдық шығармашылық тойын тойламақ болады. Соның қарсаңында үй салып береді", - дейді Жамбыл Жабаев әдеби-мемориалдық мұражай директоры Мәулен Қожашев.

Жамбылдың шығармалары әлемнің ондаған тіліне аударылып дүние жүзіне тарады. Жамбыл көзінің тірісінде КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған.

Ақынның "Өтеген батыр", "Сұраншы батыр", "Көрұғлы", "Бақ, дәулет, ақыл" деген дастандары бар.

ХХ ғасыр Гомері

Бірде Жамбылдың ел арасында оның ақындық қабілетіне күмән келтіргісі келетіндер де табылған. Сонда орталық комитет жазушы Леонид Соболевті жағдайдың анық-қанығын білуге Ұзынағашқа жіберген. Жамбылдың жыршылығына таңқалған жазушы үш күн қасында болып, "жиырмасыншы ғасырдың Гомері" деп баға берген.

Жамбыл саналы ғұмырында Құлманбет, Досмағамбет, Сарыбас, Майкөт, Бақтыбай, Бөлтірік, Шашубай ақындармен айтысқан. Соның ішінде Айкүміспен айтысы қыз бен жігіт айтысының жақсы бір көрінісі. Жас күнінде Жамбыл ақын Сара, Айкүміс, Сайқал, Кәмшат қыздармен айтысқан.

Жыр алыбы Жамбыл күйші Дина Нұрпейісовамен де жақын таныс болған. 1936 жылы танысып, таныстық соңы жақсы сыйластыққа ұласқан деген дерек бар.

Ақынның отты жырлары

Ақынның соғыс жылдары отан қорғау тақырыбына арнап жазған өлеңдері үш мың жолды құрайды. Әсіресе, "Ленинградтық өренім", "Москваға", "Майданға хат" сынды өлеңдері бар. Жамбыл ақын өмір мен өлім апралысына түскен Кеңес жауынгерлеріне отты жырлары арқылы жігер беруге тырысты.

Жамбылдың ұлы Алғадай жат елде оққа ұшқан болатын. Ұлының қазасынан кейін "Жамбылдың Алғадайды жоқтауы" деген өлеңі шықты. Кей дерекке сәйкес, Алғадайдан ұрпақ тарап, бүгінде бүтін бір отбасы болып отыр.

Жамбыл өзінің алдындағы аға буын өкілі Сүйінбай ақынды өзіне пір тұтқан. Ал Кенен Әзірбаев Жамбыл Жабаевты тәлімгері деп таныған.

Жамбыл 1945 жылы 22 маусымда Алматы облысының Ұзынағаш елді мекенінде 99 жасында дүниеден өтті.

1946 жылы ақпанда Қазақстан халқы жыр алыбының жүз жылдық мерейтойын тойлады. Сол жылы ақынның таңдамалы шығармаларының академиялық жинағы қазақ және орыс тілінде басылды.

43
Кілт сөздер:
қызықты деректер, Жамбыл Жабаев
Тақырып бойынша
"Өз жаназасын өзі шығарды": Ақиық ақын Мұқағали Мақатаев туралы деректер
"Көкейімнен кетпейді": ұлттың ұлы ұстазы Ыбырай Алтынсариннің тілегі
Қазақтың "қазақ" деп атанып жүргені Сәкен Сейфуллиннің арқасы - танымал ақын
Абайдың үш әйелі: ақын сүйіктілеріне не сыйлаған - фото
Абайдың 175 жылдығы: ұлы ақын жайлы фильмдерді қайдан тамашалауға болады
Перо, ручка, бумага, письмо, иллюстративное фото

"Көкейімнен кетпейді": ұлттың ұлы ұстазы Ыбырай Алтынсариннің тілегі

145
Қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф, қоғам қайраткері Ыбырай Алтынсариннің өмірбаянын Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Балалық шағы

Бүкіл ғұмырын қазақ балаларын оқытуға, мектеп ашуға сарп еткен Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 қазанда азіргі Қостанай облысы Қостанай ауданында дүнеге келген. Азан шақырып қойған аты – Ибрагим.

Бала Ыбырай үш жасқа толғанда әкесі Алтынсарыдан айырылады. Осыдан кейін туған атасы, сол кездегі белгілі би, рубасы Балқожа Жаңбыршыұлының қолында тәрбиеленеді.

Немересінің білім алғанын қалаған атасы тамыр-танысының көмегімен Ыбырайды Орынбордағы Шекара коммиссиясы жанынан ашылған мектепке жаздырады. 1850 жылы 22 тамызда Ыбырай сол мектепке алғашқы 30 баланың бірі болып қабылданады.

Балғожа би немересін кішкентайынан адалдыққа, тапқырлыққа, турашылдыққа, шешендікке баулыған. Өзімен бірге жиын-тойларға ертіп,  билік айтқызып, қанатын қатайтқан. Ыбырай жасынан зерек болып, алғырлық танытып, көпшілік құрметіне бөленіп өседі.

Еңбек жолы

1857 жылы жазда Ыбырай Орынбордағы мектепті үздік тәмамдап шығады. Осыдан кейін екі жылдай атасы Балқожа бидің хатшысы болып жұмыс істейді. Кейін Орынбор облыстық басқармасына кіші тілмаш болып қызметке алынады.

1864 жылы 8 қаңтарда Торғай жерінде алғашқы мектебін ашты.

1866-1868 жылдары Торғай уезінде уақытша судья болып қызмет етті.

1868 жылы Торғайдағы қазақ мектебі бір класстық орыс-қазақ училищесі болып қайта құрылды. Сол жылы Ырғыз қаласында екі класстық орыс-қазақ училищесі ашылады.

1869 жылы ол уезд бастығының аға жәрдемшісі болып тағайындалды. 1871 жылдар аралығында Торғай уезінің судьясы болып жұмыс істеді.

1874 жылы орыс географиялық қоғамына мүше болып сайланды. 1875-1876 жылдары Орынбор, Қазан, Петербург қалаларына сапар шегіп, ол жақтан оқушыларға қажет әдістемелік және тағы басқа кітаптар әкеліп, ағартушылық ісіне қызу кіріседі.

1879 жылы 1 қыркүйекте Торғай облысындағы мектептердің инспекторы болып тағайындалды.

Алтынсарин ашқан мектептер

Ыбырай Алтынсарин қазақ балаларын білім нәрімен сусындатуға асықты. Осы арманын жүзеге асыру үшін облыстық басқармаға мектеп ашу туралы өтініштер жіберді. Ақыры 1860 жылы облыстық басқарма Алтынсаринге Торғайдан қазақ балаларына арналған бастауыш мектеп ашуды тапсырды, әрі өзін сол мектепке орыс тілінің  мұғалімі етіп тағайындады.

Бірақ, жергілікті үкімет Алтынсаринге қол ұшын соза қоймады, сөйтіп мектеп ашу ісі ұзаққа созылды. Ыбырайдың армандаған мектебі араға төрт жыл салып, 1864 жылы 8 қаңтарда Торғай жерінде салтанатты түрде ашылды. Бұл ұлт ұстазы негізін қалаған алғашқы білім ордасы еді. Мектепті Алтынсарин төрт жыл бойы жинаған ақшасына ашты.

"Қаңтардың сегізі күні менің көптен күткен ісім жүзеге асып, мектеп ашылды  және оған қазақтың тамаша да, сүйкімді де, зерек те 14 ұл баласы қабылданды. Мен оларды оқытуға қойға тиген аш қасқырдай кірістім. Қуанышыма қарай балалар айналдырған үш айдың ішінде орысша және татарша оқуды да, тіпті жазуды да меңгеріп алды", - деп жазған еді Ыбырай Алтынсарин.

1879 жылы Алтынсарин Торғай облысы бойынша орыс-қазақ учищелерінің  инспекторы болып тағайындалды. Бұл оның қолын ұзартты. Торғай, Жітіқара, Обаған, Қарабалық, Әуликөл болыстарында және Қостанай қаласында тағы он бес мектеп салынды.

1882 жылы Ыбырай Алтынсарин барлық мектепке ән-күй сабақтарын енгізді. Жергілікті, ауқатты ел азаматтарынан ақша жинап, кітапхана ашты.

Қазақ балаларын тек біліммен сусындатпай, еңбекке баулуды көздеген ол 1883 жылы 15 қарашада Торғай қолөнер мектебін ашты.

Алтынсарин қазақ қыздарын оқытуға да көп күш салды. 1887 жылы 15 қарашада Ырғыз қыздар училищесінің негізін қалайды. 1888 жылы қыздарға арналған 12 орындық мектеп интернат ашады.

"Қазақ хрестоматиясы" немесе ағартушылық еңбегі

Ыбырай Алтынсарин мектеп ашқан кезде, балаларға арналған оқулықтар  мүлде жоқ болатын. Дәл осы жылдарда өнегелі ұстаз қысқа-қысқа әңгімелер мен өлеңдер шығар бастайды, оқу құралдарын жазуға кіріседі.

1879 жылы ақынның қазақ мектептеріне арналып жазылған алғашқы ұлттық оқулық –  "Қазақ хрестоматиясы" жарық көрді.

Ыбырай "Қазақ хрестоматиясына" кірген өлеңдерінде де халық-ағарту идеясын көтерді. Оның "Кел, балалар, оқылық!", "Өнер-білім бар жұрттар" өлеңдері осындай мақсатта туған. "Кел, балалар, оқылық!" өлеңінде ақын, бір жағынан, жастарды оқуға, білім алуға үндесе, екінші жағынан, оқу, өнер, ғылым-білімге, оның жалпы халық үшін керектігіне еш мән бермейтін ескі көзқарасқа соққы береді. Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық – білім екенін айта келіп, білімге адамның қолы жету үшін, ерінбей оқу, қажымай еңбек ету керектігін түсіндіреді.

Ал "Өнер-білім бар жұрттар" атты өлеңінде оқу, білім алудың мақсатын кеңінен сөз етеді. Өлеңнің негізгі идеясы – қазақ қауымына озық мәдениетті елдерді үлгі етіп көрсету.

Бұдан бөлек, Алтынсариннің шығармашылығында табиғат көріністерін суреттейтін өлең жолдары да кездеседі. Ақын оқырмандардың көңілін табиғатқа аудару арқылы жас шәкірттерінің бойында Отанға сүйіспеншілігін, патриоттық сезімін қалыптастыруды мақсат етті.

Еңбекті сүю және қадірлеу – Ыбырай әңгімелерінің негізгі тақырыбы. Оны жазушы шағын әңгімелерде үгіт, өсиет түрінде берсе, кей шығармаларында халықтың қоғамдық санасын тәрбиелейтін реалистік суреттер арқылы бейнелейді. Оған "Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш", "Атымтай жомарт", "Әке мен бала" және тағы басқа әңгімелері дәлел.

"Қандай әділдік күтуге болады"

1883 жылы Ыбырай Алтынсариннің Кеңес үкіметі тұсында көп айтыла қоймаған тағы бір кітабы басылып шықты. Ол – "Мұсылмандық тұтқасы".

Бұл кітапта ағартушы дүмше молдаларды аяусыз сынайды. Мұндай сын молдалардың тарапынан жауапсыз қалмайды, әрине. Ақыры отаршылыққа, шоқындыруға қарсы күрескен, қазақ тілін білім мен ғылым тіліне айналдырған Алтынсарин туралы "орысшыл, отаршыл, шоқынған" деген қауесет әңгімелер таратылады. Ақынның болыстыққа таласқан туыстары оның үстінен арыз жазады. Билік мектептеріне шүйліге бастайды.

"Қазір жан дүнием құлазып, өте көңілсіз жүрмін. Көмек күткен үкімет орындары қолдаудың орнына заңды да, заңсыз жолдармен мені қудалауға салып отыр. Бұдан кейін қандай әділдік күтуге болады.Осының бәрі ашық сот арқылы анықталса екен деген тілек көкейімнен кетпейді", - делінген Алтынсариннің Катаринскийге жазған хатында.

Ыбырай Алтынсариннің отбасы

Ыбырай 1864 жылы Сырдария облысы (қазіргі Қызылорда облысы ) Перовский уезіне қарасты Жаппас руындағы Шолақ деген кісінің Айғаныс атты қызына үйленеді. Ерлі-зайыпты көпке дейін бала сүйе алмайды, сөйтіп олар туысқандары Оспанның Хамитбек деген баласын бауырына басады. Алайда ол алты жасында қайтыс болады.

Ыбырайдың тұңғыш баласы Абдолла 1880 жылы дүниеге келеді. 1887 жылы Әбдірахман деген екінші ұлы, 1888 жылы Шарипа атты қызы туды. Балалары Әбдірахман мен Шарипа кішкентай кезінде ауырып қайтыс болды.

1920-1930 жылдардағы дүрбелеңнен Ыбырайдың ұрпақтары да байдың тұқымы ретінде қуғындалған. 1928 жылы Алтынсариннен қалған жалғыз тұяқ Абдолла да Қазақстаннан тыс жерге қоныс аударады.
Нағима Абдоллақызы — Ыбырай Алтынсариннің жалғыз немересі. Нағима атасын көрмесе де, 1924 жылы қайтыс болған әжесі Айғаныстың көзін көріп өскен.

Нағима Ыбыраева 1916 жылы Қостанай облысы Талапкер ауылында дүниеге келді. Бала кезінде атасы Ыбырай ашқан Қостанайдағы мектепте үш жыл оқиды. 11 жасында анадан айырылады. Нағима Ыбыраева екі баланы дүниеге әкелген, өмірінің соңғы жылдарын Тараз қаласында өткізді. 1998 жылы 30 наурызда 82 жасында қайтыс болды.

Ыбырай Алтынсарин 1889  жылы 17 шілдеде Қостанай қаласынан үш шақырым жердегі көл жағасында салдырған ағаш үйінде ауырып өмірден өтті. Өлерінің алдында өзіне тиесілі жерлерді Қостанай қаласындағы ауыл шаруашылық училещесінің меншігіне беруді тапсырды. Ұлт ұстазының жасы бұл кезде небәрі 48-де еді.

145
Кілт сөздер:
Ыбырай Алтынсарин, ұстаз
Тақырып бойынша
Жазушы Бексұлтан Нұржекеұлымен сұхбат: "Назарбаевтың айтқаны болмады"
Қабдеш Жұмаділов 83 жаста: шекараны бұзып, Қытайдан 200 мың қазақты бастап келген жазушы
"Кінәсін мойындаған" Әуезов: жазушы туралы қызықты деректер
Жазушы Ғабит Мүсірепов туралы қызықты деректер
Мүсіреповпен құда болған: әйгілі жазушы Сәбит Мұқанов туралы қызықты деректер
Құлаққап, телефон

Құлаққап денсаулыққа зиян келтірмеуі үшін қалай қолдану қажет дәрігер кеңесі

6
(Жаңартылды 10:36 30.11.2020)
Дамыған елдер халқының 25%-інде 50 жасқа дейінгі азаматтардың есту қабілеті нашарлаған. Дәрігер құлаққап таққан кезде дыбыс деңгейінің қандай болуы қажет екенін айтты

АЛМАТЫ, 30 қараша – Sputnik. Дәрігер әрі тележүргізуші Александр Мясников құлаққаптың адам денсаулығына қандай зиян келтіретінін айтты, деп хабарлайды РИА Новости.

"Қауіпсіз құлаққап болмайды. Қауіпсіз – бұл 80 децибел, ал құлаққаптарда 100 және 120 децибел болуы мүмкін", - дейді Мясников "Россия 1" телеарнасының эфирінде.

Дәрігердің айтуынша, адам құлаққапты үш-төрт жыл қолданғаннан кейін есту қабілеті нашарлай бастайды.

Осыған байланысты дамыған елдер халқының 25%-інде 50 жасқа дейінгі азаматтардың есту қабілеті нашарлаған.

Ал құлаққап тағып жүрген кезде адам өз даусы мен жанындағы адамның сөзін еститіндей болса, бұл қалыпты болып саналады. Ал басқа жағдайда дыбысты бәсеңдету керек. Сондай жағдайда құлаққаптар аз зиян келтіреді.

6
Кілт сөздер:
пайдалы кеңес, дәрігер, есту қабілеті
Тақырып бойынша
Ай сайын смартфоннан нені өшіріп тұру қажет - маман кеңесі
Мамандар телефонда қандай смс сақтауға болмайтынын ескертті
Дәрігер телефонның жарығы орны толмас өкінішке әкелуі мүмкін екенін айтты
Ғалымдар ұялы телефонның қауіпті функциясын анықтады
Шымкенттікті телефонның "зарядкасынан" тоқ соқты: жігіт тіл тартпай кетті