Ауғанстан, Кабул

Ауған мәселесі ушығып барады Қазақстанға қандай қауіп төніп тұр

5207
(Жаңартылды 11:27 10.07.2021)
Бүгінде тәлібтер Тәжікстан, Өзбекстан мен Түрікменстанға жақын солтүстік провинцияларды басып алды. Ал оларға қарсы соғысқан ресми билік әскерлері тәжік пен өзбек жеріне қашуға мәжбүр болды

НҰР-СҰЛТАН, 8 шілде – Sputnik. АҚШ пен НАТО әскері ауған жерінен кетіп жатыр. Бүгінде әскерилердің басым бөлігі өз еліне қайтты. Ал тәлібтер осы жағдайды пайдаланып, біраз жерді басып үлгерді. Орталық Азия елдерінің шекарасына да жетті. Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон шұғыл Қазақстан мен Ресей басшыларына хабарласты. Күні кеше осы елдің өкілі Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымынан көмек сұрады. Себебі тәжік елі ауған жерінен төніп тұрған қауіп-қатерге жалғыз өзі төтеп бере алмайды. Ал Қазақстанға неден қауіптену керек? ҰҚШҰ күштері тартылса, тәжік-ауған шекарасына тағы қазақстандық әскерилер жіберіле ме? Әлде тәлібтермен келіссөз жүргізіп, бәрін бейбіт жолмен шешкен тиімді ме? Жоқ, әлде АҚШ-тың үндеуіне қосыламыз ба? Sputnik Қазақстан тілшісі сарапшылардың осы мәселеге қатысты ойын білді.

Содырлар қатарында қазақтар да бар

Бүгінде тәлібтер Тәжікстан, Өзбекстан мен Түрікменстанға жақын солтүстік провинцияларды басып алды. Ал оларға қарсы соғысқан ресми биліктің әскерлері тәжік пен өзбек жеріне қашуға мәжбүр болды.

Саясаттанушы Расул Жұмалының ойынша, ерте ме, кеш пе, Талибан* билікке келеді. Осы орайда "Бұл дүлей радикалды күш ауған жерімен ғана шектеле ме?" деген маңызды сұрақ туындайды.

"Мен бұған күмәнмен қараймын. Әсіресе, жергілікті пуштундармен қатар өзбек, тәжік, түрікмен, басқаның әсіредіншіл өкілдері бас қосты. Олардың ауқатты әрі бірбеткей демеушілерінің де есіл-дерті - Халифат. Кезінде Сирия мен Иракта "жойылды" деген ДАИШ* содырларының басым бөлігі де осында келіп паналады. Соңғылардың қатарында қазақтар да бар", - деп жазды Жұмалы өзінің әлеуметтік желідегі парақшасында.

Ал Sputnik Қазақстан тілшісіне берген сұхбатында сарапшы ауған жерінде жүрген радикалды топтардың Орталық Азияға, соның ішінде Қазақстанға қандай қауіп төндіретінін айтып берді.

"Мысалы, кеңес әскері Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін содырлар және басқа да заңсыз күштер ауған жерімен ғана шектеліп қалмады. 90-жылдардың басында Тәжікстанда азаматтық соғыс бұрқ ете түсті. 1999 жылы өзбек, тәжік пен қырғыз содырлары алдымен Тәжікстанға, одан ары қарай Қырғызстанның Баткен ауданына кіріп, ойран салды. 2000 жылы Ташкентте болған жарылыстар тағы бар. Сол кезде Өзбекстан президенті Ислам Кәрімовтің өміріне қастандық жасалды. 2005 жылғы Андижандағы қантөгіс. Иә, әрбір аймақтың ішкі проблемалары да бар. Бірақ Ауғанстанның ықпалы болды", - деп атап көрсетті Жұмалы.

Оның айтуынша, Талибан*, көбінесе, пуштундардан тұрады. Алайда ол жерде тәжіктер, парсылар, хазарилер, өзбектер және басқа да ықпалды топтар бар. Олар дүрбелеңді пайдаланып, Орталық Азияға ағылуы мүмкін. Арғы жағында Қазақстан да алыс емес.

"Орталық Азияның өзінде жағдай керемет деп айта алмаймыз. Қаншама маргинал топтар бар, арып-ашып отырғандар, кедей мен билікке наразы адамдар аз емес. Олар бүгін болмаса, ертең кез келген күшті қолдап кетеді. Ал менің меңзеп отырғаным, кезінде түрлі діни топтармен, радикалды топтармен тікелей Пәкістан мен Ауғанстанға барған немесе араб елдерін айналып барған қазақтар, өзіміздің жерлестеріміз. Олардың нақты санын білмеймін", - дейді саясаттанушы.

Ұлттық мүддемізді ескеруіміз керек

Күні кеше Тәжікстан Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымынан көмек сұрады. Бұған дейін осы елдің басшысы Эмомали Рахмон Қазақстан мен Ресей президенттеріне хабарласып, ауған мәселесін жан-жақты талқылаған болатын. Тәжікстанның ҰҚШҰ-дағы тұрақты өкілі Хасан Султоновтың айтуынша, тәжік елі ауған жерінен төніп тұрған қауіп-қатерге жалғыз төтеп бере алмайды. Оған бірнеше себеп бар. Тәжікстан мен Ауғанстанның шекарасы 1 300 шақырымнан асады, таулы жерлері де аз емес. Осыған байланысты Тәжікстан ұйымға мүше Қазақстан, Армения, Беларусь, Қырғызстан мен Ресейді тәжік-ауған шекарасын күшейтуге үндеді.

"Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымының құрылуына ауған факторы ықпал еткен. Себебі кеңес одағы ыдырағаннан кейін Ауғанстан проблемасы ушығып кетті. Содан 1991 жылы Ташкентте Ислам Кәрімовтың бастамасымен ҰҚШҰ сияқты әскери-саяси ұйым құрылған болатын. Бірақ содан бері осы ұйым айтарлықтай бір күшке ие болған жоқ, бірде-бір проблеманың шешілуіне нақты себепкер бола алмады", - дейді саясаттанушы Жұмалы.

Осы орайда сарапшы 90-жылдары ҰҚШҰ атынан тәжік-ауған шекарасына әскерилердің жіберілгенін еске салды. Олардың арасында қазақ батальоны да болды.

"Бірақ дәл қазір ондай шараларды қолға алу қажет пе, жоқ па, бұл – үлкен мәселе. Мысалы, қазірдің өзінде өзбектер сол тәлібтермен астыртын байланыс орнатқаны туралы жиі айтылады. Олар 1999-2000 жылдары осындай саясат жүргізген. Ресей Батыспен текетірес тұрғысынан қарайды. Тәжікстанның ұстанымы бөлек. Демек, Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымының ішінде әр елдің өз көзқарасы бар. Ал Қазақстан қатысатын болса, кімнің жетегінде кетеді? Біреуге ереміз деп, Ауғанстандағы күштермен тағы араздасып қалмаймыз ба? Әрине, Талибан* біреуге ұнауы мүмкін, біреуге ұнамауы мүмкін. Бірақ біз ең алдымен өзіміздің ұлттық мүддемізді ескеруіміз керек", - деп атап көрсетті Жұмалы.

Саяси шолушы Ғазиз Әбішевтің ойынша, Талибан* ашық соғыспауы да мүмкін. Олар диверсанттарды жіберіп, қарулы қақтығыстар жасай алады.

"Талибан* Орталық Азиядағы жағдайдың тұрақсыздығына мүдделі болса, солай істейді. Ал Тәжікстан мен Қырғызстанға қысым жасалса, Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымына шабуыл жасағанмен тең болады. Демек, ұйымға мүше Қазақстан да тыс қалмайды", - деді Әбішев Sputnik Қазақстан тілшісіне берген сұхбатында.

АҚШ жақтастарын кіргіземіз бе

Жақында Америка құрама штаттары Орталық Азия елдеріне, соның ішінде Қазақстан, Өзбекстан мен Тәжікстан басшыларына үндеу жасап, Талибанға* қарсы соғысуға көмектескен 9 мың ауғанды уақытша орналастыруды сұрады. Әзірше нақты шаралар қолға алынған жоқ. Дегенмен Тәжікстанға мыңдаған босқын ағыла бастады.

Саяси шолушы Ғазиз Әбішев АҚШ-тың өтініші орынсыз деп санайды. Себебі мыңдаған әскерін алып кетуге қауқары бар держава өз жақтастарын да оп-оңай әкете алады.

"Иә, АҚШ өздеріне көмектескен ауғандарды алдымен тексеріп алуды көздейді. Олардың арасында экстремистер бар ма, жоқ па, осының бәрін анық білгісі келеді. Әйтпесе, Американың ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төнеді ғой. Бірақ біз ондай адамдарды уақытша орналастырсақ, АҚШ артынан алып кететініне нақты кепілдік беруі керек. Мысалы, қазір мыңдаған адамды кіргіздік дейік. Ал АҚШ сенатында отырған республикандықтар тиісті заң қабылдамай қояды. Сонда не істейміз? Басқа елге жібере алмаймыз. Ауғанстанға қайтарсақ, адамгершілікке жат. Сөйтіп, барлығы осы жерде қалып қоюы да мүмкін. Сондықтан асығыс шешім жасауға болмайды", - деді Әбішев.

Ал саясаттанушы Расул Жұмалының айтуынша, АҚШ жасаған үндеудің заңды күші жоқ. Оған қоса, бұған дейінгі операциялар кезінде ешбір қиындық болмаған.

"Мысалы, 1979 жылы Иранда ислам революциясы болғанда олар өздерінің жүздеген, тіпті, мыңдаған жақтасын шығарды. Оған қауқары да, ақшасы да жетті. Қазір де мүмкіндігі бар. Әрине, бұл жерде гуманитарлық аспект бар. Ол адамдарды қырып жоюы мүмкін, азаптауы мүмкін. Осының бәрін халықаралық қатынастар тәртібі арқылы шешуге болады ғой. Мысалы, Біріккен ұлттар ұйымында екі бірдей жоғары комиссариат бар. Солар үндеу жасаса, заңды күші болады. Ал АҚШ жасаған үндеудің халықаралық заңды күші жоқ", - деді Жұмалы.

Осы орайда сарапшы ауған жерінен мыңдаған босқын келсе, біраз мәселені ескеру керектігін ерекше атап өтті.

"Ол адамдар кімдер? Арасында содырлар жоқ па? Оларды алып келгесін кім бақылайды? Қайда орналастырады? Кімнің қаражаты жұмсалады? Олар Ауғанстанда қылмыс жасаған жоқ па? Біз оларға саяси баспана беретін болсақ, тәлібтер немесе ресми Кабул "олар бізде қылмыс жасады, ал сіздер қабылдап отырсыздар" деп, Ауғанстанның ішкі істеріне араласу деп танымай ма? Осы іспетті мәселелер көп", - дейді Жұмалы.

Айта кеткен жөн, тәлібтер Ауғанстанды билеп тұрғанда олармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан мемлекеттер болды. Алайда 2001 жылы 11 қыркүйекте АҚШ-тағы террористік әрекеттен кейін жағдай түбегейлі өзгерді. Араға 20 жыл салып, Америка мен Талибан* бір келісімге келді. Соның негізінде ауған жерінен әскерилер шығарыла бастады. "Тәлібтермен келісуге болады" деген әңгімелер де тарады.

Қазақстандық сарапшылар да бәрін бейбіт жолмен шешуге болады деп санайды. Бірақ радикалды топтардың Орталық Азия елдеріне өтіп кетпеуіне кепілдік берілуі шарт.

*Қазақстанда және басқа елдерде тыйым салынған террористік ұйымдар

5207
Тақырып бойынша
АҚШ Қазақстан, Тәжікстан, Өзбекстаннан 9 мың ауғанды уақытша қабылдауды сұрады
Тәжікстан басшысы Ауғанстандағы жағдайға байланысты Тоқаевқа қоңырау шалды
АҚШ әскері Ауғанстан жерінен шығарылды: елде жағдай қалай өзгерді – видео
Тоқаев Ауғанстан президентімен телефон арқылы сөйлесті
Ауғанстан Орталық Азия елдерінің арнайы жасақтарын біріктіруді ұсынды
Новые российские рубли

Ресей рублі жете бағаланбай отырған валюта ма

6
Соңғы жеті жылда рубльге антиресейлік санкциялар мен оларды кеңейту қауіпі сияқты геосаясат әсер етіп отыр, дейді сарапшы

НҰР-СҰЛТАН, 4 тамыз – Sputnik. Ресей мен АҚШ-тағы McDonald's дәмханаларындағы бигмак бағасын есепке алсақ, доллардың құны 30 рубль болуы керек. Бұл баға 2013 жылғыдан төмен. Американың экономикалық журналындағы индикатор қаншалықты объективті және нақты, "бургерлік" баға көрсеткішінің айырмашылығы туралы РИА Новости жазды.

"Бигмак индексі" бойынша ресейлік рубль жете бағаланбауы жағынан тек ливандық фунттан кейін тұр. Бургердің бағасы бүкіл жерде шамамен бірдей болуы керек. Ал АҚШ-тан әлдеқайда арзан болса, демек сол елдің валютасы жете бағаланбай отыр немесе керісінше.

Ресейде бигмак – 169 рубль, АҚШ-та – 5,65 доллар тұрады. Сонда әділ баға 30 болуы керек. Алайда нақты айырбас құны – 74,53. Яғни орыс валютасы 60 процентке құнсызданып отыр. Еуро – 11,1-ге, британ фунты – 15,5-ке.

Төрт валюта асыра бағаланған. Әсіресе венесуэлалық боливар 47,7 процентке арзан болуы керек. Швейцариялық франк – 24,7-ге, норвегиялық және шведтік крондар – 11,5 пен 9,6 процентке төмен болуға тиіс.

"Бигмак индексін" 1986 жылы The Economist журналы қалжың ретінде ойлап тапқан болатын. Бірақ қазір ол сатып алу қабілетінің паритетін, яғни тауар бағасын есепке ала отырып, екі валютаның қатынасын анықтаудың ресми емес әдісі болып отыр. Оны жылына екі рет есептейді.

McDonald's гамбургінің таңдалуына оның барлық жерде сатылуы себеп болған. 1980-ші жылдары жылдам тамақтануға арналған дәмханалар желісі жаһандық бизнеске айналды. "М" әрпі бар тамақтану орындары Иран, Македония, Йемен, Черногория, Солтүстік Корея, Зимбабве, Боливия, Армения және Исландияда жоқ.

Бастысы – классикалық бигмак барлық жерде бірдей. Ол нан, ірімшік, котлет және көкөніс сынды қолжетімді азық-түліктен тұрады.

Шілдедегі соңғы рейтингке сәйкес, бигмак АҚШ-қа қарағанда көп елде арзан. Атап айтқанда Австралияда, Сауд Арабиясында, Катарда. Бұл тізімнің соңында Әзербайжан, Түркия, Оңтүстік Африка тұр.

Рубльдің жете бағаланбауы туралы бірнеше жылдан бері жазылып келеді. Оған "бигмак" индексінен бөлек басқа да факторлар себеп болып отыр. Бургер түрлі елде бір бағада бола алмайды. Ресейде жалақы мен жалға алу мөлшерлемесі АҚШ-тан айтарлықтай төмен. Оның үстіне тұрмыстық электроника мен сматрфонға қарағанда бигмакты ешкім импорттамайды, оны сол жерде дайындайды. "iPod индексі" бойынша рубльдің асыра бағалануы ықтимал.

Сонымен қатар McDonald's тауар бағасын халықтың табысы мен сатып алу қабілетіне қарай белгілейді. Салық пен бәсекелестік жайын да ұмытпаған жөн. Сондықтан "бигмак индексі" объективті емес. Әлдеқайда кешенді әрі әділ салыстыру әдістері бар. Мысалы, бірінші қажеттіліктегі тауарлар, шикізат, жартылай фабрикаттар негізінде. Оның бағасын жеке компания емес, нарық қалыптастырады.

Ұлттық валюта бағамын елдің төлем жасау теңгерімі мен инфляцияға әсер ететін ақша массасы, оның ұзақ мерзімді қарқыны белгілейді.

Халықаралық және ішкі валюта нарығында орталық банктер маңызды рөл ойнайды. Олар ұлттық валюта бірлігін нығайтады немесе құлдыраудан сақтандырып отырады.

Валюта бағамы олардың жіті бақылауында болады. Себебі ол елдер арасындағы бәсекелес сауда күресінің негізгі әдісінің бірі. Нәтижесінде ақша құны көп жағдайда бұрмаланады.

Оның үстіне еркін саудаланатын актив баға көрсеткішіне нарық қатысушыларының жоспарларын да енгізе алады. Сол себепті "бигмак индексіне" қатты сенім артудың қажеті жоқ.

"Жете бағаланбаған валюталардың ондығында негізінен әлемде таралуы бойынша үздік жүздікке кірмегендер бар. Айқын мысал ретінде ливан фунтын атауға болады. Ресей рублі де осы тізімде. Ал асыра бағаланғандардың көшін адам сенгісіз инфляциясы мен АҚШ санкциялары енгізілген венесуэлалық боливар бастап тұр", - дейді CMS Institute экономикалық және қаржы зерттеулері департаментінің қызметкері Николай Переславский.

Оның айтуынша, соңғы жеті жылда рубльге геосаясат әсер етіп отыр: антиресейлік санкциялар, оларды кеңейту қауіпі. Мұнай бағасы да дәстүрлі түрде рөл атқаратыны анық. Қара алтын бағасы артқан кезде қаржы министрлігінің валюта сатып алу ережесі де әсер етті. Осылайша рубльдің нығаюы үшін кедергілер қолдан жасалып отыр.

Ішкі саясат пен әлемдік қаржы нарығының ұстанымын да жанама фактор ретінде атауға болады. "Санкциялар болмағанда ресейлік рубльдің баға көрсеткіші кемінде бір жарым есе қымбат болуы ықтимал еді", - дейді сарапшы.

Қалай болғанда да, жыл соңына дейін бір доллар 70 рубльден арзандамайтыны анық. Ал саяси қауіп-қатер салдарынан ол 80-ге дейін жетуі әбден мүмкін. Бағам доллар үшін 73-77 және еуро үшін 85-90 рубль дәлізінде қалатын секілді.

Оқи отырыңыз: Жер ресурсы азайып жатыр – шетелдік БАҚ

6
Кілт сөздер:
рубль, нарық, валюта
Тақырып бойынша
ЕАЭО елдерінде ортақ валюта қашан пайда болуы мүмкін
Батыс Ресейге жаңа санкциялар салып, шымылдықты жаппақшы
Еуропа және Ресей: санкциялар салдарынан қайсысы көп шығынға ұшырады
Теңге қымбаттады: ұлттық валюта бағамы қандай
Архивтегі фото

Жаңа оқу жылында Ресейге қалай кіруге болады студенттерге арналған ереже түсіндірілді

21
Ресей Федерациясының білім және ғылым министрлігі пандемия кезінде елге кіруге қатысты ақпаратты нақтылауға болатын "қауырт желіні" іске қосты

МӘСКЕУ, 4 тамыз – Sputnik. Коронавирус пандемиясы жалғасып жатқанына қарамастан, Ресейде оқу жылы әдеттегідей 1 қыркүйекте  басталады. Бұл туралы "Россотрудничество" агенттігінде 2021 жылы Ресей жоғары оқу орындарында білім алуға шетел азаматтарын іріктеу науқанының қорытындысы бойынша өткен баспасөз мәслихатында айтылды.

"Студенттерді елге кіргізу немесе кіргізбеу біздің құзыретіміздегі шаруа емес. Бірақ біз оқуға түскен шетелдіктердің құқығын қорғаймыз, биліктен кіруге рұқсат беруін сұраймыз, – деп мәлімдеді агенттік басшысы Евгений Примаков. –  Қазір Ресей үкіметінің қаулысымен бекітілген елдердің тізіміндегі азаматтар білім алу үшін елге кіре алады және бұл тізім үнемі өзгеріп отырады".

Әңгіме №636 қаулы туралы болып отыр, ондағы №1 қосымшада қазіргі уақытта Ресейге кіруге рұқсат алған 50 мемлекет көрсетілген, деді Евгений Примаков. Соған қарамастан, егер ел бұл тізімге кірмесе, келу мүмкіндігін жеке талқылауға болады.

"Көптеген жағдайда кіру мәселесін ЖОО қадағалайды, олар өз тарапынан білім және ғылым министрлігінен, үкімет комиссиясынан кіруге рұқсат сұрата алады", - деді Евгений Примаков.

Сондай-ақ, Россотрудничество басшысының айтуынша, Ресей жоғары білім және ғылым министрлігінің жанынан студенттерге арналған "қауырт желісі" бар жағдаяттық орталық жұмыс істейді: +7 (495) 198-00-00. Бұл телефон нөмірі арқылы әр елдің азаматтарына кіру ережесін нақтылауға болады.

Медициналық талаптар баршаға ортақ болып қала береді: студент Ресейге келгенге дейін 3 күнтізбелік күннің ішінде коронавирусқа ПТР тест тапсыруы керек. Теріс тест нәтижесі туралы құжат орыс немесе ағылшын тілінде басылуға тиіс. Ресейге келгеннен кейін студент тағы ПТР тест тапсырып, нәтиже шыққанға дейін өзін-өзі оқшаулауы керек. Егер студент келгенде оқу жылы басталып кетсе, ол ПТР нәтижесі алынғанға дейін сабаққа тек онлайн форматта қатыса алады.

Студенттерді вакциналауға және вакциналау туралы шетелдік сертификаттарды тануға келетін болсақ, бұл мәселені қазір Ресей денсаулық сақтау министрлігі пысықтап жатыр, деді Евгений Примаков.

"Вакциналау және шетелдік вакциналарды тану мәселесін қазір Ресей денсаулық сақтау министрлігі пысықтап жатыр. Яғни, біз жігіттерге не егілгенін анықтауымыз керек. Pfizer, AstraZeneca және тағы басқа вакциналардың біздің шекарадан өтуге жарамдылығы мәселесін денсаулық сақтау министрлігі шешуі керек", - деді ол.  

21